Bí mật cuốn sổ làng

Tổng động của người Dao Tiền

Sống tập trung ở 4 huyện nằm trên địa giới ở 3 tỉnh khác nhau (Đà Bắc và Mai Châu, Hoà Bình; Thanh Sơn, Phú Tho; Mộc Châu, Sơn La) nhưng từ xưa đến giờ, cộng đồng người Dao Tiền vẫn có mối liên hệ mật thiết dưới tổ chức động mà đứng đầu là Tổng động. Giúp việc cho Tổng động là hai chức Sơn động và Ký động. Ký động( thư ký) lo tất cả các công việc liên quan đến sổ sách, giấy mực, hệt như quan văn. Sơn động chịu trách nhiệm về tất thảy những công việc giống như quan võ. Đơn vị hành chính dưới cấp động là xóm. Người Dao Tiền ở thành bao nhiêu bản làng thì có bấy nhiêu xóm. Đứng đầu xóm là trưởng xóm. Giúp việc cho trưởng xóm là ký làng và sơn làng cũng với chức năng và nhiệm vụ như ở cấp động.

Quy định của nhà nước thì cứ 2 năm rưỡi được bầu cử lại một lần, thế nhưng, chức danh của cộng đồng dân tộc Dao Tiền thì theo tục lệ, mỗi năm phải bầu lại một lần. Nhiều người khi vẫn đương vị nhiệm vụ trưởng xóm do chính quyền xã giao nhưng lại “hết nhiệm kỳ” chức vụ trưởng xóm của dân tộc và ngược lại. Các chức danh của người Dao Tiền được bầu vào dịp đầu năm mới, thường là ngày mùng10 tháng Giêng. Nếu chức “trưởng xóm nhà nước” được bầu theo hình thức bỏ phiếu thì chức “trưởng xóm người Dao” được bầu theo kiểu đề cử và biểu quyết. Cuộc “bầu cử” ấy diễn ra trang nghiêm, long trọng và rất nhiều thủ tục. Các trưởng lão ở khắp nơi tụ về, đề cử ra những người có uy tín nhắm vào các chức vụ khác nhau. Thứ không thể thiếu trong những cuộc “bầu cử” ấy là 3 bát rượu cùng 3 bát thịt. Khi các trưởng lão xướng tên ai, nếu đồng ý thì dân bản đem 6 bát rượu, thịt đến đặt trước mặt người đó. Còn nếu không đồng ý thì rượu, thịt vẫn để nguyên trên bàn tế lễ. Chức Tổng động cũng được bầu tương tự.

Ông Triệu Phúc Thi, Bí thư Đảng uỷ xã Cao Sơn cho biết ông cụ thân sinh của ông từng có 6 năm liên tục (1987- 1993) giữ chức Tổng động. Vì vậy ông hiểu rất rõ phong tục sinh hoạt của người Dao. Theo ông Thi việc quản lý hành chính từ xưa đến giờ, người Dao Tiền vẫn có cách thức riêng. Họ vốn rất chú tâm trong việc giữ gìn an ninh trật tự và khuôn phép lệ làng theo cách thức tổng động. Đó là một cách thức tổ chức rất đáng trân trọng.

Sổ làng

Cũng theo ông Thi, sổ làng có từ xa xưa, cho đến tận bây giờ cũng chưa ai giải thích được vì sao lại xuất hiện sổ làng, đặc biệt là việc theo dõi tình hình an ninh trật tự. Người Dao Tiền có bao nhiêu xóm thì có bấy nhiêu sổ làng, việc theo dõi do Ký làng đảm nhiệm. Tất cả mọi ưu khuyết điểm, lỗi lầm của con dân người Dao Tiền xảy ra trong một năm đều được ghi chép cẩn thận, tỉ mỉ bằng văn tự cổ trên nền giấy bản (giấy dó) và cứ đến đầu năm mới, chừng mùng 10 tháng Giêng, cuốn sổ ấy được tổng kết để đi đến thưởng, phạt nghiêm minh dưới sự chứng kiến, suy xét của tất cả những chức sắc trong làng, bản. Ngoài những cuốn sổ của Ký làng thì Ký động có một cuốn sổ chính, theo dõi tình hình an ninh chung của toàn động. Bất cứ hành vi vi phạm pháp luật nào cũng đều được các Ký làng ghi chép cẩn thận, tỉ mỉ và có “văn bản” báo cáo lên Ký động để Ký động lưu vào sổ của mình.

Trước đây, toàn bộ những cuốn sổ trên được đóng bằng giấy bản và nội dung thì được viết bằng mực tầu, chữ nho. Giờ đây, do vốn chữ nho mai một nên nhiều Ký làng đã sử dụng chữ quốc ngữ cho việc ghi chép của mình. Sổ nhiều nơi cũng được thay bằng giấy trắng thông thường cho thêm phần tiện dụng. Ai đó mắc tội, được Ký làng lưu tên vào sổ thì ngoài trách nhiệm với luật pháp nhà nước ra phải chịu hình phạt của dân bản.

Cộng đồng người Dao Tiền ở Hoà Bình hiện có 25 xóm với hơn 10 nghìn nhân khẩu. Trong cộng đồng người Dao Tiền, Tổng động là người có quyền cao nhất trong việc xử lý các vi phạm của các thành viên trong động. Tuy vậy, khi Tổng động phải xử lý thì thường là những vụ việc lớn mà “cấp độ xóm” không thể giải quyết được. Tất cả mọi tội danh đều có những “khung” hình phạt khác nhau thế nhưng đến giờ ông Tổng động trưởng đương nhiệm Triệu Văn Kim vẫn không hiểu tại sao cộng đồng dân tộc mình lại rất nghiêm khắc với tội ngoại tình. Không biết sự nghiêm khắc đó có phải do quan niệm, gia đình là tế bào của xã hội, “an ninh gia đình” là cái gốc của an ninh xã hội hay là do một nguyên nhân sâu xa nào khác.

Theo ông Triệu Văn Kim: “Vương vào tội thông dâm thì không có tội nào bằng và phải phạt nặng, đặc biệt được ghi chép tỉ mỉ vào sổ làng. Chính bởi sự nghiêm khắc của lệ làng mà từ trước đến nay, người Dao Tiền rất hiếm trường hợp bỏ vợ bỏ chồng, đã lấy nhau thì chung thuỷ đến đầu bạc răng long. “Lăng nhăng” để bị lưu vào sổ làng chẳng khác nào mang tiền án, tiền sự vào người”.

Nguồn: KH&ĐS Chuyên đề NTDTTS&MN Số 2   27/10/2006