Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam
Thứ tư, 18/06/2014 21:22 (GMT+7)

Bí ẩn bia ký Chăm

  Những phát hiện tình cờ

Với Quảng Nam, dày đặc các di tích, phế tích Chăm cùng sự tồn tại hơn ngàn năm của các văn bia cổ, luôn gây tò mò cho những người đam mê nghiên cứu nền văn hóa này. Mỗi đền tháp Chăm cổ hiện nay, đều kể lại câu chuyện của ngàn năm ngẫu lục qua những bia ký. Bia ký là một phần giá trị của sử ký văn hóa Chăm cổ. Người Chăm không có truyền thống biên niên sử, nên mọi lễ nghi thần thánh, mọi công đức xây thành quách, đền đài đều được khắc lại trên các văn bia, như một cách nhắc nhớ đời sau. Những nhà nghiên cứu, khảo cổ học khi tìm kiếm được tấm văn bia ở địa danh nào cũng lần ra được vài manh mối về câu chuyện đang ẩn vùi trong lòng đất nọ. Theo các nhà khảo cổ, nghiên cứu về ngành khoa học xã hội này, cái duyên là điều vô cùng quan trọng. Chính những câu chuyện tưởng như vô thưởng vô phạt, nhiều lúc lại trở thành “manh mối” hé mở những bức màn bí ẩn ngàn năm.

Ông Phan Văn Cẩm, Giám đốc Trung tâm Quản lý di tích và danh thắng Quảng Nam, vẫn còn nhớ mãi về “cái duyên kỳ lạ” giữa những tư liệu của Phật viện Đồng Dương với giới nghiên cứu, khảo cổ Quảng Nam. Ấy là những lần tình cờ thu nhặt được hàng loạt tư liệu có giá trị, giải mã phần nào bí ẩn của “kinh đô Phật giáo” này. Những sự tình cờ này cũng bắt nguồn từ những tấm lòng yêu văn hóa cổ, yêu những gì thuộc vốn quý của quá khứ và văn minh nhân loại. Ông Cẩm kể, cách đây vài năm, một khách du lịch từ Pháp đã mang đến tặng trung tâm những file ảnh họ chụp được tại một bảo tàng ở Pháp, về những bức tượng mà các nhà “bác vật” (cách gọi những nhà khoa học của Viện Viễn đông bác cổ khi xưa) tìm kiếm và chụp lại tại Phật viện Đồng Dương. Từ đây, trung tâm đã liên hệ với bảo tàng tại Pháp và được cung cấp những file ảnh gốc - sau này là tài liệu quan trọng để tổ chức Hội thảo khoa học về Bảo tồn và phát huy giá trị Phật viện Đồng Dương (8.2011). Ông Cẩm cho biết, sau hơn 2 năm dịch thuật, trung tâm quản lý di tích và danh thắng Quảng Nam sẽ xuất bản cuốn sách “Bản dịch văn bia Chăm ở Quảng Nam”, dịch từ cuốn Inscriptions of Campã (Kart - Heinz Golzio). Đây cũng là một sự phát hiện tình cờ, “cơ duyên” giữa trung tâm và các văn bia Chăm cổ. Một khách du lịch mang về tặng trung tâm, được chụp lại từ cuốn sách ở một bảo tàng tại Pháp.

Vén tấm màn bí ẩn

Thực ra, công việc dịch thuật bia ký Chăm sang tiếng Việt đã được làm khá lâu, tuy nhiên chỉ tản mát ở một số bia ký tháp cổ và nằm rải rác ở nhiều tập sách khác nhau. Riêng với danh mục các văn bia ở Quảng Nam, phần lớn là bia ký được tìm thấy ở Đồng Dương (chiếm hơn 2/3), Bồ Mưng (Điện Thắng, Điện Bàn), làng Chiêm Sơn, Trà Kiệu (Duy Xuyên)… Tại Đồng Dương, hầu hết là các bia ký ghi lại việc khấn tụng niệm các vị thần, mô tả lại vùng đất cũng như dấu ấn vận mệnh của các vị vua từng trị vì nơi đây. Trên tấm bia ký của Indravarman II ở Đồng Dương được xác định niên đại vào ngày 13 tháng 5 năm 875 qua các tài liệu tham khảo của Louis Finot được dịch lại trong cuốn sách Inscriptions of Campã, nội dung trên văn bia có đoạn mô tả về Đồng Dương thời bấy giờ: “Trước đây vùng đất này rất rộng và đẹp tuyệt vời, và trong một thời gian dài nó được trang trí rất đẹp. Ở đây có nhiều người đàn ông giàu có được sinh ra trong các gia đình có điều kiện tốt, và (không có vua) những người giàu tự cho mình làm vua từ năm này qua năm khác, nhưng ngài, Prthivindravarman là vị vua duy nhất trên thế giới, gần như ngang bằng với Indra”. Hay bia ký của Jayasimhavarman I được xác định niên đại vào cuối thế kỷ thứ 9 khắc trên 4 mặt của một trụ đá tìm được bên ngoài ngôi tháp thờ, có đoạn: “Thành phố này gọi là Chămpa, là thành phố được điểm tô bằng sản vật của Indrapura (nên được gọi là thành phố của Indra - cũng có thể là tên của một thành phố ở Champa), được tôn tạo bởi những bông sen trắng, được xây dựng từ thời xa xưa bởi Bhrigu, là thành phố nguy nga chưa đâu bằng. Thành phố tuyệt vời này được ngài Jaya Simhavarman bảo vệ…”

Những bức ảnh do viện Viễn Đông Bác cổ chụp lại tại một cuộc khai quật vào năm 1901.

Tại Trà Kiệu - kinh đô Sư tử, các nhà khảo cổ người Pháp tìm thấy bia ký  của vua Prakacadharma đề tặng Valmiki - người được xem là tác giả của sử thi Ramayana. Nội dung tấm văn bia ghi rằng: “Vua Prakacadharma, người đánh bại những kẻ xâm lăng, là người khôn ngoan, quyền lực, kiên trì, may mắn, danh tiếng và kiên quyết, người có khát khao sau khi đánh bại kẻ thù (vào mùa thu), xây dựng nơi dành riêng để ghi nhớ công lao của thi sĩ kiệt xuất, ngài Rsi Valmiki vĩ đại, người mà đức vua chia sẻ sự mất mát với Brahma - Sloka, người mang hình hài của một cụ già (thần Visnu)…”. Hay như tại bia ký Bồ Mưng thời kỳ Indravarman II được tìm thấy tại làng Bồ Mưng (Điện Thắng, Điện Bàn), có 42 dòng chữ viết, 14 dòng đầu viết bằng chữ Sanskrit và những dòng còn lại viết bằng chữ Chăm. Ngoài lời cầu khẩn, phần chữ Sanskrit còn có 7 câu thơ và một đoạn văn xuôi. Ngoài bia ký, các minh văn khắc trên những chén bạc, bình bạc được tìm thấy ở nhiều phế tích Chăm cũng được nhà nhà “bác vật” người Pháp chép lại và dịch thuật.

Rõ ràng nền văn minh Chămpa vẫn còn nhiều bí ẩn đối với hậu thế. Mỗi một cuộc tìm kiếm, phát hiện rồi giải mã sẽ góp cái nhìn về một nền văn hóa đậm sắc huyền thoại.

Xem Thêm

Kỷ niệm 5 năm thành lập báo điện tử Tầm nhìn
Tại Lễ kỷ niệm thay mặt Đoàn Chủ tịch Liên hiệp các Hội khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, ông Phan Tùng Mậu đã chúc mừng tập thể cán bộ, phóng viên báo điện tử Tầm Nhìn nhân dịp 5 năm thành lập, ghi nhận những thành quả mà...
Chiến thắng vĩ đại mùa Xuân 1975
Chiến dịch lịch sử  Lúc này, tập đoàn phòng ngự lớn của địch ở Sài Gòn - Gia Định tuy số lượng còn đông nhưng đã bị chia cắt, cô lập cao độ và sức chiến đấu đã giảm sút hẳn. 
Vẻ đẹp đặc hiệu của nhà trí thức
Vàng là đẹp, là quý giá. Nhưng không phải vàng nào cũng giá trị như nhau? Có vàng thật, có vàng giả, có cả mạ vàng như thật. Học thức và bằng cấp cũng vậy. Có học thật, có học giả, có bằng thật, có bằng giả như thật. Đại...
Mùa Xuân là Tết trồng cây
Chủ tịch Hồ Chí Minh là người đã đề xướng, tổ chức, xây dựng Tết trồng cây trở thành một phong trào quần chúng rộng rãi, sôi nổi và bền vững. Tháng 11-1959, nhân đợt thi đua lấy thành tích mừng Đảng ta 30 tuổi, Chủ tịch Hồ Chí Minh...
Bác Hồ vui Tết đón Xuân trong lòng Tổ quốc
Tết Mậu Tý (1948) Tết mừng chiến thắng Thu Đông năm Đinh Hợi phá tan cuộc tấn công của giặc Pháp lên Việt Bắc và phấn khởi mừng thọ Bác Hồ 58 tuổi: Chính phủ họp nghe Bộ Quốc phòng báo cáo chiến thắng giặc Pháp tại An toàn khu.
Đại tướng Lê Trọng Tấn - Những ngày đầu cách mạng
Giữa năm 1942, tôi đến một cơ sở cách mạng ở làng Lương Yên. Đang nói chuyện thì một quân nhân trong bộ đồ nhà binh Pháp ở phía cổng đi vào. Tôi lánh sang buồng bên cạnh nói chuyện với các em đang học. Khi người ấy về, chủ...

Tin mới

49 năm của Voyager 1, một ngày của ánh sáng
Sau hoàng hôn ngày 17/11, NASA mời người dân khắp thế giới hướng đèn lên trời, nháy mã Morse “V-G-R” chào Voyager 1, vật thể nhân tạo đầu tiên đi tới khoảng cách một ngày ánh sáng. Con tàu thăm dò vừa chạm mốc một ngày ánh sáng lúc 5h 16 phút 7 giây sáng 18/11 theo giờ miền Đông nước Mỹ (EST).
Tăng cường năng lực, đổi mới cơ chế tài chính khoa học và công nghệ
Tháo gỡ các điểm nghẽn về cơ chế tài chính, thủ tục hành chính và quản trị rủi ro sẽ tạo động lực mạnh mẽ để cộng đồng khoa học và công nghệ cả nước tự tin bước vào giai đoạn phát triển mới, góp phần thiết thực vào sự nghiệp đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.
Liên hiệp Hội tỉnh Đắk Lắk – Thành viên tích cực của Mặt trận trong giai đoạn mới
Trong hệ thống Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Liên hiệp Hội tỉnh Đắk Lắk là tổ chức tập hợp, đoàn kết đội ngũ trí thức KH&CN, làm cầu nối giữa trí thức với Đảng, Nhà nước và Nhân dân. Trong giai đoạn mới, phát huy vai trò thành viên của Mặt trận, Liên hiệp Hội tăng cường phối hợp, phát huy trí tuệ đội ngũ trí thức, góp phần củng cố khối đại đoàn kết và thúc đẩy tỉnh Đắk Lắk phát triển nhanh, bền vững.
VUSTA tổng kết 15 năm triển khai Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS
Ngày 12/11/2026, tại Quảng Ninh, Ban Quản lý dự án VUSTA - Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS tổ chức tổng kết dự án giai đoạn 2024-2026, đồng thời nhìn lại toàn bộ chặng đường hoạt động giai đoạn 2011-2026. Sự kiện đánh dấu 15 năm VUSTA đóng vai trò là cầu nối chiến lược, gắn kết cộng đồng cùng hệ thống y tế công của Việt Nam trong công tác phòng, chống dịch bệnh.
Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38: Lần đầu tiên trao 02 giải Đặc biệt, ghi nhận 312 đồ án dự thi
Sáng 15/11, tại Hà Nội, Lễ trao Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38 năm 2026 được tổ chức nhằm vinh danh những đồ án xuất sắc thuộc lĩnh vực Kiến trúc - Xây dựng. Mùa giải năm nay ghi nhận số lượng tham dự cao kỷ lục với 312 đồ án đến từ 29 trường đại học trên cả nước. Đặc biệt, lần đầu tiên trong lịch sử 38 năm tổ chức, Giải thưởng trao hai giải Đặc biệt cho những đồ án có chất lượng nổi bật.
Bắc Ninh: Hội thảo Sử dụng và khai thác công cụ sở hữu trí tuệ
Ngày 12/11, Liên hiệp các Hội Thành phố đã phối hợp Cục Sở hữu trí tuệ- Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức Hội thảo “Sử dụng và khai thác công cụ sở hữu trí tuệ thúc đẩy hoạt động nghiên cứu phát triển và đổi mới sáng tạo trong các trường đại học, cao đẳng trên địa bàn Thành phố Bắc Ninh”.