Bảo tồn văn hóa dân tộc CơTu

Nét văn hóa bản làng độc đáo

Như phần đông các dân tộc cư trú ở vùng Trường Sơn -Tây Nguyên, người Cơ Tu chuyên sống bằng trồng trọt trên rẫy theo kiểu du canh, du cư. Săn bắn và hái lượm vẫn còn giữ vai trò quan trọng trong đời sống hàng ngày cùng với nghề truyền thống (đan, gốm, dệt…).

Do sống bằng săn bắt hái lượm, có tính cộng đồng làng xã khá bền vững, nên người Cơ Tu có nhiều lễ hội mang tính đặc trưng như: lễ đâm trâu, lễ hội Pớc – Oóc(lễ đoàn kết các buôn làng) lễ hội Tung tung za zá,lễ cầu mùa, ăn cơm mới (Cha ho ro Tơnêê), có nguồn gốc từ tục hiến sinh cầu mùa xa xưa và bảo vệ buôn làng. Các lễ này có thể được tổ chức trong phạm vi gia đình, dòng họ và cả cộng đồng. Điều không thể thiếu trong các lễ hội là hình thức sinh hoạt cồng chiêng.

Dân tộc Cơ tu (C’Tu) tập trung chủ yếu ở miền núi phía tây huyện Phú Lộc và tây nam huyện A Lưới, được gọi bằng nhiều tên như Kha tu, Ka tu, K’ tu, v.v. (là sự phiên âm và cách viết chệch của tộc danh Cơ tu) hoặc Cao, Hạ, v.v. (tên gọi theo địa danh)

Từ “Cơ Tu” có nghĩa là “dân tộc ít người”, “người sống ở đầu ngọn nước”.

Theo số liệu thống kê năm 1999, cả nước có 58.000 người dân tộc Cơ Tu, số người sinh sống tại Quảng Nam tập trung chủ yếu ở huyện Đông Giang và Tây Giang. Cơ Tu là một dân tộc có nền văn hóa truyền thống đặc sắc với nhiều lễ hội, phong tục tập quán và các ngành nghề thủ công. Lễ hội của đồng bào Cơ Tu vừa để thể hiện tín ngưỡng truyền thống vừa là môi trường sinh hoạt văn hóa, đặc biệt là văn hóa cồng chiêng – mang âm hưởng tương đồng với cồng chiêng Tây Nguyên.

Làng bản của người Cơ Tu - (vel) tồn tại theo hình thức đơn vị cư trú, tự quản. Đứng đầu có chủ làng (ta ko vel)do hội đồng già làng bầu ra. Làng có sân làng, giữa sân có một cột (để làm lễ đâm trâu), nhà gươl (nhà sàn chung) được dựng ở vị trí trang trọng và được trang trí nhiều hình động thực vật bằng gỗ, được chạm khắc rất công phu…. Đó là “linh hồn” buôn làng, nơi hội họp, cất giữ các đồ quý của làng. Những năm gần đây, một số làng đã không còn giữ nguyên nét truyền thống, tuy nhiên họ vẫn gìn giữ nhà Gươl như một bảo vật tâm linh.

Quan trọng nhất trong kết cấu nhà Gươl và nhà sàn của người Cơ tu là nhà sàn nhỏ và thấp. Bao giờ cũng có một cây cột cái ở chính giữa để đỡ cây đòn nóc, xung quanh có nhiều cột khác nối với cây đòn nóc bằng các kèo gỗ, được che kín bằng các liếp tre hoặc nứa cao từ sàn đến mái, hướng các cây đòn nóc của những nhà kề cận không được đâm vào nhau.

Đàn ông Cơ Tu cởi trần, đóng khố. Đàn bà cũng thường cởi trần, chỉ buộc một mảnh vải như cái yếm che ngực, mặc váy ngắn đến gối. Nam và nữ Cơ Tu thường búi tóc, trên có gim những chiếc răng lợn, lông nhím hoặc que tre vót nhọn. Ở một số nơi nam nữ cắt tóc ngắn, xén bằng ở trước trán kiểu mái tranh và có tục xăm mình, xăm mặt với các hình vẽ đa dạng, ngoài ra có vàu nơi có tục “cà răng, căng tai” cho thanh niên nam nữ đến tuổi trưởng thành kèm theo lễ đâm trâu. Phụ nữ Cơ Tu chuộng các loại trang sức như vòng tay, khuyên tai, vòng cổ ….

Người Cơ Tu, quan niệm về tín ngưỡng thần linh rất trân trọng và thiêng liêng theo tư tưởng “vạn vật hữu linh”. Những tập tục kiêng cữ vẫn còn in đậm trong nếp nghĩ, được áp dụng khá khắt khe trong sinh hoạt và sản xuất. Cơ Tu cũng là dân tộc có nền văn học và âm nhạc dân gian khá phát triển, đặc biệt là kho tàng truyện cổ với nhiều huyền thoại về tộc người, địa danh cùng nhiều ý nghĩa văn hóa tâm linh khác. Bên cạnh đó, kho tàng văn nghệ dân gian của dân tộc Cơ Tu với nhiều bài hát, điệu múa, bài thơ, truyện kể được truyền khẩu từ thế hệ này sang thế hệ khác. Nghệ thuật điêu khắc và trang trí truyền thống cũng rất tinh xảo với những bức vẽ, chạm khắc ở nhà gươl, những bức tượng khoả thân treo ở cổng làng hoặc những bức tượng rất kỳ bí xung quanh các nhà mồ...

Nguy cơ mai một và nhu cầu bảo tồn

Tuy nhiên, trong xu thế phát triển hội nhập hiện nay, cùng với việc tiếp thu những giá trị văn hóa tiến bộ của nhân loại và bài bỏ những hủ tục, nhiều giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Cơ Tu cũng đang bị mai một dần. Nhiều loại kiến trúc nhà ở, nhà nghi lễ đặc trưng của dân tộc Cơ Tu đa số đã được thay thế bằng nhà xây theo kiểu của người Kinh. Nhiều lễ hội nông nghiệp và lễ hội cộng đồng đã bị mai một.

Đặc biệt, dân tộc Cơ Tu có hệ ngữ và chữ viết riêng rất độc đáo. Tuy nhiên, phần đông lớp trẻ hiện nay lớn lên không hiểu hết những vốn từ cổ, không viết đúng hệ ngữ dân tộc mình.

Một bộ phận người dân mà đặc biệt là thanh, thiếu niên đã ăn mặc và trang điểm theo kiểu thời trang hiện đại. Nhiều tiện nghi sinh hoạt cùng với lối sống góp nhặt từ nhiều nơi đã xâm nhập mạnh mẽ vào đời sống của người dân, có nguy cơ lấn át những giá trị văn hóa quý báu của dân tộc Cơ Tu. Bởi vậy, việc bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc Cơ Tu trong thời điểm hiện nay là hết sức bức thiết.

Theo ông Nguyễn Trọng Quang, Phó chủ tịch UBND tỉnh Quảng Nam, tỉnh đã xây dựng đề án xây dựng làng văn hóa-du lịch đầu tiên tại một số huyện như: Đông Giang, Tây Giang - nơi sinh sống tập trung đông nhất của đồng bào dân tộc Cơ Tu

Hầu hết các lễ hội Cơ Tu đều không thể thiếu hình thức sinh hoạt cồng chiêng. Đối với dân tộc Cơ Tu ở Quảng Nam , cùng với những nét văn hóa mang tính đặc trưng thì văn hóa cồng chiêng (nằm trong tổng thể văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên) là một lợi thế rất lớn để khai thác phục vụ du lịch.

Với những giá trị tiêu biểu của giàn chiêng núm 3 chiếc, các điệu múa cùng với các làn điệu dân ca đặc trưng, làng văn hóa-du lịch dân tộc Cơ Tu có thể tạo ra những sinh hoạt đặc sắc, hấp dẫn du khách. Đó là những buổi giao lưu sinh hoạt văn hóa cộng đồng, kể hoặc hát những huyền thoại dân gian, kết hợp giới thiệu trang phục và văn hóa ẩm thực truyền thống -đặc biệt là văn hóa rượu cần.

Các ngành nghề thủ công như sản xuất gốm, đan lát cũng là sản phẩm du lịch mới lạ và đặc trưng. Có thể mở các tour du lịch tham quan quy trình sản xuất gốm và đan lát; xem việc dùng các sản phẩm gốm như nồi niêu, chén bát để nấu và thưởng thức món ăn. Đặc biệt xem nghề dệt thổ cẩm, đúc vòng bạc có từ lâu đời, gắn với nhiều giá trị văn hóa truyền thống. Việc phát huy và xây dựng các mô hình đúc nhẫn bạc, vòng bạc để thu hút khách tham quan và bán sản phẩm cho khách là rất cần thiết và có nhiều triển vọng tốt...

Chủ tịch UBND huyện Tây Giang Bh’riu Liếc, người rất tâm huyết với nhiều công trình ngiên cứu bảo tồn văn hóa Cơ Tu cho biết, trong định hướng phát triển mang tính lâu dài thì bảo tồn văn hóa truyền thống tiến hành cần song song với khai thác phát triển du lịch. Bởi hoạch định du lịch từ tiềm năng văn hóa độc đáo và lấy đó làm nguồn thu hút đầu tư xoay vòng sẽ rất hiệu quả. Điều cần nhất là tránh sự mai một, lai tạp văn hóa, phát triển bền vững cho du lịch mà không đánh mất những giá trị văn hóa tốt đẹp.

Nguồn: hoidantochoc.org.vn, 13/11/2006