Bác Hồ rất chú ý đến trật tự từ trong câu
Tôi đặc biệt chú trọng một ý trong bài báo nêu rằng “ Bác rất chú ý đến trật tự của từ trong câu”. Thứ tự sắp xếp các từ trong câu là một phương thức ngữ pháp rất quan trọng, đặc biệt đối với tiếng Việt, thứ tiếng không dùng cách biến đổi hình thái của từ để biểu hiện ý nghĩa ngữ pháp. Tuy không phải là nhà ngôn ngữ học, nhưng là người biết nhiều ngoại ngữ, lại giàu kinh nghiệm thực hành về nói và viết, Hồ Chủ tịch đã đánh giá đúng tầm quan trọng của trật tự từ trong tiếng Việt. Tôi nhớ lại một bài báo từng nói về vấn đề này cách đây hơn 20 năm trên tạp chí Tổ quốc -cơ quan TW của đảng Xã hội Việt Nam (số ra tháng 9 - 1984) (1) Người viết là cụ Tôn Quang Duyệt (em trai cụ Tôn Quang Phiệt) nguyên Phó trưởng ban phụ trách khu di tích Kim Liên (Nghệ An). Tác giả kể lại (đại ý) rằng: khi đọc nhan đề bài viết “Học tập tài liệu “ Rèn luyện đạo đức cách mạng, quét sạch chủ nghĩa cá nhân của Hồ Chủ tịch”, Bác Hồ nói vui mà cũnglà cách phê bình khéo léo, tế nhị: “Bác có phạm vào chủ nghĩa cá nhân nhiều lắm đâu mà “vu” cho Bác?”. Qua câu nói vui của Bác Hồ, ta rút ra rằng nhan đề bài viết có chỗ không ổn. Ngoài cách hiểu đúng như chủ ý của người viết là: “tài liệu học tập này do Chủ tịch Hồ Chí Minh soạn thảo” còn nảy sinh một cách hiểu khác do trong nhan đề ngẫu nhiên xuất tổ hợp “ chủ nghĩa cá nhân của Hồ Chủ tịch”. Dĩ nhiên đây là cách hiểu bất ngờ, ngoài chủ định của người đặt nhan đề. Nói cách khác, cách sắp đặt từ ngữ như vậy đã rơi vào tình trạng “mơ hồ, nhập nhằng nước sôi” (ambiguity) vi phạm tính một nghĩa của văn khoa học, tính trong sáng của tiếng Việt. Đây là lỗi về trật tự từ, có người gọi là lỗi hành văn. Theo chúng tôi, muốn loại bỏ cách hiểu thứ hai, cần phải sắp xếp lại trật tự các từ: đưa cụm từ “ của Hồ Chủ tịch” lên trước, đặt sau từ tài liệu. Cụ thể như sau: “Học tập tài liệu của Hồ Chủ tịch (có tiêu đề) “ Rèn luyện đạo đức cách mạng, quét sạch chủ nghĩa cá nhân”. Tất nhiên, còn có cách phân biệt nội dung nghĩa bằng biện pháp dùng kiểu chữ to, nhỏ, đậm nhạt khác nhau, và khi đọc thì thay đổi ngữ điệu. Nhưng dù sao, sắp đặt lại trật tự các cụm từ như chúng tôi đề nghị, nội dung nhan đề sẽ rõ ràng, sáng sủa hơn, tránh được sự hiểu lầm không đáng có.
Tiếc rằng trên sách báo, lỗi về trật tự từ vẫn thường bắt gặp. Ví dụ như trong tài liệu “ Đẩy mạnh học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” do Ban Tư tưởng - Văn hoá trung ương biên soạn (Nxb Chính trị Quốc gia vừa ấn hành tháng 3 - 2007). Đó là ngữ đoạn dùng làm tiêu đề chung cho chuyên đề 2 “Giới thiệu tác phẩm Nâng cao đạo đức cách mạng, quét sạch chủ nghĩa cá nhâncủa Chủ tịch Hồ Chí Minh”. Thiết tưởng người biên soạn nên chỉnh sửa lại trật tự các cụm từ trong ngữ đoạn trên, khi tái bản tài liệu học tập quan trọng này.
Chú thích:
(1) Tôi đã lưu giữ tạp chí Tổ quốc số 9 - 1984 trong nhiều năm. Rất tiếc gần đây vì nhà bị ngập nước nên số tạp chí này bị thất lạc, chúng tôi chưa tìm lại được (Đ.C).
Nguồn: Ngôn ngữ & Đời sống, 9 - 2007, tr 45
