Ăn uống có văn hóa và văn hóa trong ăn uống

Mỗi dân tộc, mỗi tôn giáo đều có bản sắc văn hoá ăn uống riêng. Văn hoá ăn uống của đạo Hồi khác với đạo Phật, khác với Thiên chúa giáo. Dân tộc Mường có bản sắc văn hoá ăn uống khác dân tộc Thái. Dân tộc Nùng có bản sắc văn hoá ăn uống khác với dân tộc Dao. Người Việt có bản sắc văn hoá ăn uống khác người Lào, người Campuchia; tuy rằng 3 nước đều cùng sống trên bán đảo Đông Dương. Ngay trong một dân tộc, một địa phương cũng có bản sắc văn hoá ăn uống khác nhau. Người Thái đen ở Sơn La có bản sắc văn hoá ăn uống khác người Thái đen ở Lai Châu. Người Hà Nội có những món ăn, cách ăn khác với người Huế, người Sài Gòn.

- Ăn uống có văn hoá và văn hoá trong ăn uống là 2 phạm trù có quan hệ chặt chẽ, đan xen với nhau.

- Ăn uống có văn hoá là quan điểm, là cách ứng xử trong ăn uống.

- Văn hoá trong ăn uống là cách thể hiện, cách chế biến các món ăn, trang trí và xếp đặt món ăn, cách thức ăn uống riêng.

Ăn uống có văn hóa

Dĩ thực vi thiên hay dĩ thực vi tiên? “Vương giả dĩ nhân vi thiên nhi dân dĩ thực vi thiên". Vua chúa lấy dân làm trời. Dân lấy ăn làm trời, là câu nói nổi tiếng của nhà văn hoá lớn Lịch Tự Cơ được ghi trong Hán thư (sách cổ Trung Quốc). Một số thầy đồ nho ở nước ta lại dạy môn sinh (học trò) "Dĩ thực vi tiên". Nhà triết học cho rằng: dĩ thực vi tiên (lấy ăn làm đầu) chỉ thể hiện bản năng của sinh vật. Nó tạo nên thói tranh ăn, tranh uống của loài vật. Làm gì cũng phải được ăn trước; vì miếng ăn có thể quên đi tất cả, là bản chất của kẻ tham nhũng, của những "dân gian"; "quan tham".

Với quan điểm "dĩ thực vi thiên". "dĩ nhân vi thiên". Bác Hồ nói: "Cái mong ước lớn nhất của tôi là: ai cũng có cơm ăn áo mặc, ai cũng được học hành". Coi cái ăn của dân là trời nên Bác Hồ đã dành "sữa để em thơ, lụa tặng già".

Ăn để mà sống hay sống để mà ăn? Ăn để mà sống là cách ăn uống có văn hoá. Danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác đã khuyên: "Ăn trước khi đói, nhưng không nên ăn quá no. Uống trước khi khát nhưng không nên uống quá nhiều. Ăn quá mặn sẽ hại tim. Ăn quá ngọt sẽ hại thận".

Dùng thức ăn làm thuốc cũng là một cách ăn để mà sống (mà chiến đấu). Sống phải là sống vui, sống khoẻ, sống có ích. Danh y Tuệ Tĩnh (thế kỷ 14) trong tác phẩm Nam Dược thần hiệu đã ghi chép 246 loại thức ăn làm thuốc và 50 loại thức uống làm thuốc. Món ăn làm thuốc gọi là "dược thiện". Y học hiện đại, bên cạnh bác sĩ trị bệnh bằng thuốc còn có bác sĩ dinh dưỡng kê thực đơn cho từng người bệnh.

Sống để mà ăn là cách ăn uống thiếu văn hoá:

Một số người có thói nhậu nhẹt, làm gì cũng phải có ăn, vừa uống bia, vừa nhai nhồm nhoàm; rót đầy tràn cốc bia rồi cùng hô "dô" và nốc ừng ực, mặc cho bia chảy tràn mồm, ướt quần áo; uống đến say mềm rồi ăn nói huyên thuyên, có khi nôn thốc, nôn tháo. Cách ăn uống như vậy vừa kém lịch sự, mất văn hoá vừa gây nhiều bệnh hiểm nghèo cho người ăn và dễ gây tai nạn giao thông do người say rượu lái xe bạt mạng.

Văn hoá trong ăn uống.

Là cách chế biến, xếp đặt, trang trí món ăn, bàn ăn, phòng ăn, phong cách ăn uống của từng người trong các hoàn cảnh, thời gian khác nhau cũng như đối với các món ăn tạo nét đặc biệt gọi là bản sắc.

Trà đạo của người Nhật có cách pha chế, cách uống riêng, được quy định cụ thể, cái trước, cái sau, không thể tuỳ tiện.

Đại danh y Việt Nam , Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (thế kỷ 18) rất quan tâm đến cách chế biến món ăn. Ông đã sưu tầm ghi chép các phương pháp chế biến các loại bánh, mứt, thức ăn chay, tương, cháo, cốm, ngon bổ v.v... ở nhiều địa phương trong nước, viết sách "Nữ công thắng lãm" để lại cho đời sau.

Hồ Xuân Hương bà chúa thơ Nôm, có nhiều bài thơ hay về món ăn như: Con ốc nhồi, quả mít, bánh trôi nước v.v…

Người H"mông ở Sapa có món "thắng cố" ai chưa ăn thắng cố là chưa biết người H"mông Sapa.

Người Thái đen ở Sông Mã (Sơn La) có món rêu đá. Rêu mọc trên đá, dưới lòng sông nơi nước chảy siết, sợi rêu xanh, dài như tóc phụ nữ thướt tha trong dòng nước chảy. Người ta chế biến thành món ăn quý ( vò, đạp cho sạch tạp chất) có thể bảo quản được lâu để làm quà biếu hoặc sử dụng tươi làm món ăn để đãi khách quý đến nhà. Sông nhiều rêu nhiều cá. Núi nhiều thú nhiều măng, là câu thơ trong bài Núi mường Hung, dòng Sông Mã.

Để giữ gìn, phát huy bản sắc dân tộc Việt Nam trong văn hoá ăn uống, về mặt quản lý, Nhà nước ta nên lập nhóm nghiên cứu, sưu tầm văn hóa ăn uống dân tộc, viết thành sách về công thức chế biến, quy trình chế biến, chất lượng món ăn, cách bài trí, cách ăn uống, để tôn vinh các món ăn thức uống Việt Nam; mặt khác nên xây dựng thực đơn "quốc tiệc" để đãi khách nước ngoài. Tránh tình trạng hiện nay người Tây sang thăm nước ta, ta lại đãi họ đồ ăn Tây, đã thành chuyện "cười ra nước mắt".

Trong thời đại hội nhập toàn cầu ngày nay, văn hoá ăn uống đậm đà bản sắc dân tộc Việt Namcũng là thế mạnh thu hút khách du lịch bạn bè quốc tế đến Việt Nam .

Nguồn: hoidantochoc.org.vn (12/12/06)