5 năm nữa, VN sẽ chế tạo được vệ tinh

Vào năm 2005 mục tiêu phóng VT của VN đã không thành, còn dự án chế tạo VT nhỏ đã bị trì hoãn một thời gian dài. Bao giờ VN thật sự chế tạo được VT? Tuổi Trẻ Cuối Tuần trao đổi với GS.TS Trần Mạnh Tuấn, nguyên phó giám đốc Viện Khoa học và công nghệ VN, người phụ trách dự án VT nhỏ.

Đáng lẽ VN đã chế tạo và phóng được một vệ tinh?

* Thưa giáo sư, ít người dám nghĩ VN có thể chế tạo được VT, vậy sự thật ra sao?

- Việc chế tạo VT đòi hỏi trình độ kỹ thuật rất cao, lâu nay chỉ dành riêng cho các nước phát triển có nền khoa học công nghệ tiên tiến. VN đã định phóng VT viễn thông mang tên VinaSat lên quĩ đạo địa tĩnh vào năm 2005. Điều này thể hiện quyết tâm của VN cần có VT riêng để chủ động phát triển ngành viễn thông và phục vụ an ninh quốc phòng.

Ngoài dự án VinaSat được Tổng công ty Bưu chính viễn thông khởi động từ năm 1995, đúng là năm 2001 Trung tâm Khoa học tự nhiên và công nghệ quốc gia (nay là Viện Khoa học công nghệ VN) đã đề xuất với Chính phủ cho thực hiện dự án nhận chuyển giao công nghệ thiết kế và chế tạo VT nhỏ từ Trung tâm Vũ trụ Surrey của Anh nhằm tiến tới tự thiết kế và chế tạo VT nhỏ quan sát Trái đất.

Chúng ta có khả năng chế tạo VT nhỏ bởi hai căn cứ: Thứ nhất, ngay từ năm 1979, VN đã tiếp cận với công nghệ vũ trụ. Sau vài chục năm ứng dụng và phát triển, bước đầu chúng ta đã có một số kiến thức, kinh nghiệm và cán bộ trong lĩnh vực này. Thứ hai, công nghệ thiết kế và chế tạo VT nhỏ mới xuất hiện khoảng 10 năm trở lại đây đã được chuyển giao thành công cho gần 20 nước, trong đó có Hàn Quốc, Trung Quốc, Thái Lan, Malaysia, Singapore, và cả các nước châu Phi như Algeria, Nigeria... đã đăng ký và được chuyển giao công nghệ VT nhỏ.

Năm 1993, Hàn Quốc đã phóng thành công VT nhỏ KITSAT-2 do họ tự thiết kế và chế tạo đúng một năm sau khi đi tiếp thu công nghệ tại Anh. Năm 1999, Hàn Quốc lại phóng thành công KITSAT-3 trên cơ sở phát triển công nghệ đã tiếp nhận. Giá thành chế tạo và phóng VT nhỏ chỉ vào khoảng 1/20 so với VT lớn cùng loại!

* Có thông tin từ một trung tâm vũ trụ của Anh cho rằng đáng ra năm 2005, VN đã có một VT nhỏ trên quĩ đạo nếu chúng ta có quyết tâm?

Đúng là năm 2001, Trung tâm Vũ trụ Surrey(Anh) có mời ta tham gia dự án thiết lập một chùm VT nhỏ đầu tiên của thế giới nhằm giám sát tài nguyên môi trường và cảnh báo thiên tai (gọi tắt là DMC). Phương thức tiến hành là họ sẽ chế tạo, ta cử người sang tiếp thu công nghệ. Từ vệ tinh thứ hai ta sẽ tự làm lấy. Chùm DMC dự kiến có 5-7 VT nhỏ. VT đầu tiên của chùm, Algeria đã phóng thành công vào cuối năm 2002.

Ngày 27-9-2003, ba VT nhỏ khác của Thổ Nhĩ Kỳ, Nigeria và Anh cũng được phóng thành công từ sân bay vũ trụ Plesetsk (Nga). Trung Quốc cũng ký thỏa thuận tham gia dự án này. Nếu trong năm 2003, chúng ta quyết định tham gia thì vào tháng 10-2005, VT nhỏ đầu tiên của VN đã được phóng cùng với VT nhỏ của Trung Quốc hiện đang được sử dụng để phục vụ cho Olympic 2008 tại Bắc Kinh.

Việc tham gia vào chùm VT nhỏ cho phép ta hằng ngày có thể nhận được ảnh truyền về thay vì sau năm ngày mới nhận được ảnh nếu phóng riêng lẻ. Thông qua cơ chế phối hợp trong chùm VT, ngoài việc làm chủ công nghệ; số lượng ảnh ta thu được nhiều hơn, giá thuê phóng cũng giảm. Nay thì dự án DMC đã được thực hiện thành công, các nước thuộc nhóm làm VT nhỏ đều đã chuẩn bị làm VT thứ hai rồi.

* Rất tiếc là chúng ta đã không tham gia? Vì sao vậy, thưa ông?

Năm 2001, Chính phủ đã cho phép Viện Khoa học và công nghệ VN xây dựng dự án tiền khả thi “VT nhỏ giám sát tài nguyên thiên nhiên, môi trường và thiên tai”. Dự án được Bộ Kế hoạch - đầu tư thẩm định. Thời gian thẩm định và quyết định đầu tư kéo dài bởi nhiều lý do mà quan trọng nhất là khi đó VN chưa có định hướng phát triển công nghệ vũ trụ.

Nay chiến lược “nghiên cứu về ứng dụng công nghệ vũ trụ đến năm 2020” mới được Thủ tướng ký duyệt vào ngày 14-6-2006. Nó sẽ là căn cứ pháp lý để Viện Khoa học công nghệ VN có thể tiến hành các bước tiếp theo của dự án, hi vọng các khâu thủ tục sẽ được tiến hành nhanh.

Bao giờ tự làm được VT nhỏ?

* VN sắp có VT lớn rồi, liệu có cần sản xuất VT nhỏ nữa không?

- Hai cái khác nhau. Chúng ta đã chọn xong nhà thầu sản xuất VT lớn và nếu không có gì thay đổi, dự tính quí 2-2008 VN sẽ có VT viễn thông VINASat. VT đó chỉ ứng dụng được cho phủ sóng phát thanh, truyền hình, phát triển ngành viễn thông. Còn VT nhỏ quan sát Trái đất có chức năng chính là chụp ảnh. Hơn nữa, VT nhỏ (12 bộ phát đáp, mỗi bộ phát đáp là một thiết bị thu, nhận, khuếch đại, chuyển tần và chuyển sóng về mặt đất) có các ứng dụng như VT lớn cùng loại (có khoảng 24 bộ phát đáp).

VT nhỏ quan sát Trái đất với độ phân giải trung bình (32m) thì có thể dùng để theo dõi sự biến động về tài nguyên thiên nhiên, môi trường và thiên tai. VT nhỏ thông tin liên lạc cũng có thể giải quyết nhu cầu viễn thông, truyền hình cho các nước có nhu cầu sử dụng VT chưa nhiều. Tất nhiên, chất lượng ứng dụng của VT nhỏ chưa thể ngang với những VT lớn đã được thương mại hóa với giá thành gấp vài chục lần.

Nếu VN chấp nhận tiếp thu công nghệ VT nhỏ, chúng ta sẽ có VT quan sát Trái đất riêng chỉ với giá 10-25 triệu USD (giá VT địa tĩnh VinaSat khoảng 200 triệu USD). Hạn chế hiện nay của VT nhỏ là thời gian hoạt động ngắn hơn (khoảng năm năm) so với VT lớn (trung bình khoảng 13 năm) nhưng theo một số chuyên gia, đây lại có thể là một lợi thế.

Lý do rất đơn giản, trong khi công nghệ viễn thông dưới Trái đất thay đổi từng ngày thì công nghệ trên VT đã phóng không thể thay thế được. Một VT lớn tuổi thọ 10-15 năm nhưng không chuyên gia nào biết được liệu nó có phát huy tác dụng đến hết “tuổi đời” hay không.

* Nếu VN tự chế tạo, giá thành VT liệu có rẻ hơn đặt mua không?

- Rẻ hơn từ 30-50%. Nhưng quan trọng nhất là ta có thể nắm được công nghệ chế tạo VT.

* Nếu tiếp thu được công nghệ, vậy VN có thể tự chế tạo được VT quân sự không, thưa giáo sư?

- Trong quân sự, VT thường được dùng để do thám, thông tin liên lạc và điều khiển tên lửa tới mục tiêu với độ chính xác cao. Nếu tiếp thu công nghệ thiết kế chế tạo VT nhỏ, đương nhiên chúng ta sẽ nắm được nguyên lý cơ bản để chế tạo VT các loại. Tuy nhiên, đi sâu vào từng loại VT cụ thể đòi hỏi phải giải quyết nhiều yếu tố đặc thù.

Ngay VT quân sự cũng có nhiều loại phục vụ các mục tiêu khác nhau. Trong chiến tranh Iraq , ngoài hơn 50 VT quân sự như: VT chụp ảnh do thám, VT nghe trộm, VT điều khiển dẫn đường... Mỹ còn sử dụng nhiều VT dân sự như SPOT, Landsat (bản đồ), Intelsat, Inmarsat (thông tin liên lạc) mới đạt được hiệu quả tối ưu.

* Vậy theo nhận định của giáo sư, chính xác đến bao giờ VN sẽ làm được VT nhỏ?

- Vì đầu tiên ta vẫn phải hợp tác sản xuất. Thông thường, để làm một VT hết 18 tháng, cả phóng nữa mất khoảng hai năm. Sau đó, VT thứ hai có thể thiết kế và lắp ráp tại VN nhưng chúng ta vẫn cần sự giúp đỡ của các chuyên gia nước ngoài.

Từ VT thứ ba trở đi (sau năm hoặc mười năm nữa), VN mới có thể tự thiết kế, chế tạo VT nhỏ. Chế tạo VT không có nghĩa là chế tạo từ A-Z, nghĩa là tất cả linh kiện điện tử, vật liệu, ống kính quang học, pin mặt trời... Ngay như Anh, Hàn Quốc... cũng dựa vào sự phân công lao động trình độ cao trên phạm vi quốc tế để phát triển công nghệ.

* Vậy ông đã chuẩn bị gì cho dự án VT nhỏ?

- Từ năm 2003, chúng tôi đã tập trung tuyển chọn một số cán bộ trẻ tốt nghiệp xuất sắc lĩnh vực điện tử viễn thông gửi đi nước ngoài để tiếp thu công nghệ thiết kế và chế tạo VT nhỏ. Chúng ta đã trực tiếp tham gia một số khâu làm VT ở Hàn Quốc. Bây giờ cần phải làm lại dự án, cập nhật những thành tựu mới trong công nghệ VT thế giới. Trong chiến lược phát triển mà Thủ tướng vừa phê duyệt, có yêu cầu lập một ủy ban nghiên cứu và ứng dụng về vũ trụ (gọi tắt là Ủy ban Vũ trụ VN).

Chúng tôi phải tập trung lập ủy ban này vì công nghệ vũ trụ liên quan đến nhiều ngành, nếu không điều hòa tốt, mỗi ngành xây một trạm thu phát thì sẽ rất lãng phí. Quan trọng hơn là phải có một đội ngũ có chuyên môn. Thành tựu của sinh viên VN trong mấy cuộc thi robot vừa qua cho thấy khi chúng ta có mục tiêu, thế hệ trẻ VN có thể gây bất ngờ trong lĩnh vực công nghệ cao. Tôi tin tưởng rằng nếu được giao nhiệm vụ và được tạo điều kiện làm việc, trí thức trẻ VN sẽ làm chủ và phát triển được công nghệ VT nhỏ.

Nguồn: vietnamgateway.org