Ý tứ câu ca dao ở ba miền đất nước
Ta hãy cùng bắt đầu từ xứ Bắc để rồi theo chiều dài đất nước qua khúc ruột miền Trung dằng dặc mà xuôi về phương Nam của Tổ quốc.
Cô gái xứ Bắc - xứ của hội Lim, hội Gióng tình tứ, với những tà áo tứ thân mớ ba mớ bảy, với nón quai thao e ấp khuôn mặt trăng rằm và cặp mắt lá răm lúng liếng - dặn dò người thương:
Chàng về em chẳng cho về/ Em nắm tay áo em đề câu thơ/ Câu thương, câu nhớ, câu đợi, câu chờ.
Khúc ca mở đầu bằng một lời tâm sự bình dị nhưng mạnh bạo Chàng về em chẳng cho về.Giữa hai từ phủ định, khôngvà chẳng, nàng đã chọn từ chẳng, và bỏ lại từ không; cho dù từ khôngmang thanh bằng - một cái thanh đặc trưng của vần thơ lục bát. Nếu lắng nghe thật kĩ, nếu cân nhắc giữa hai từ, ta có thể nhận thấy khá rõ ràng là từ chẳngđược “đánh dấu” biểu cảm rõ nét còn từ khônglại mang vẻ trung tính một cách “ lạnh lùng”. Hình như cái thanh hỏi “trúc trắc, trục trặc” đã góp phần khiến cho từ chẳngcó được nét nghĩa bổ sung mới mẻ so với người bạn đồng chức, đồng nghĩa: từ không. Nét nghĩa bổ sung ấy dường như là cái vẻ nũng nịu, “nhõng nhẽo” rất dễ thương… Hài hoà với ngữ nghĩa ấy của từ ngữ, nhịp 2 - 2 - 2 thường gặp của câu lục đã được thay bằng nhịp 2 - 4 một cái nhịp phù hợp với tâm trạng của nhân vật trữ tình - hình như khi vừa cất lời Chàng về, nàng đã hối hả nói liền một mạch nỗi lòng của nàng, ý định của nàng: em chẳng cho về?
Nếu trong mấy câu đầu không hề xuất hiện điệp ngữ thì ở câu cuối, chữ câuđược luyến đi láy lại kèm với việc chia tách từ. Thương nhớvà đợi chờ, một vị từ biểu thị trạng thái tâm lí: đợi chờ. Thêm vào đó, điều đáng nói ở đây là chúng cùng trong một trường ngữ nghĩa hẹp - trạng thái tâm lý thương nhớlà cội guồn dẫn đến hành động đợi chờ. Cả hai từ đều được ghép lại từ hai thành tố thươngvà nhớ, đợivà chờ để thành thương nhớ, đợi chờ. Và hai thành tố ấy thường sóng đôi với nhau. Nhưng ở lời ca này, nó bị tách đôi, mỗi người một chữ đứng ở một đầu của bồi hồi mong nhớ - Câu thương, câu nhớ, câu đợi, câu chờ. Có lẽ tất cả những điều đó đã khiến câu thơ có màu sắc của một lời hẹn thề thuỷ chung.
Cả khúc ca với toàn âm mở, âm vang, lại có vần bằng là chủ chốt, cộng hưởng với nhịp khoan thai của thể thơ lục bát đã khiến niềm yêu thương, lưu luyến của cô gái lúc chia tay như thêm ngân mãi, vọng mãi trong lòng bạn, lòng tôi. Nếu tôi hay bạn là chàng trai trong câu ca ấy chắc sẽ “cầm lòng chẳng đặng” trước những lời tình tứ và thắm thiết nhường kia.
Vào tới miền Trung của truông dài phá rộng, của lễ giáo phong kiến ngàn đời, cũng câu ca trên nhưng lại mang màu sắc mới:
Chàng về em chẳng cho về/ Em nắm vạt áo em đề câu thơ/ Thơ đề ba chữ rành rành/ Chữ trung, chữ hiếu,chữ tìnhlà ba/ Chữ trungem để phần cha/ Chữ hiếuphần mẹ, đôi ta chữ tình
Cũng đau đáu và bồi hồi nỗi thương yêu ấy thôi nhưng cô gái trong bài ca này dường như có vẻ “tỉnh táo” hơn. Bởi nàng như đang làm một phép phân chia rạch ròi - Câu thơ ba chữ rành rành: chữ trung, chữ hiếu, chữ tìnhlà ba. Chữ trung em để phần chan, Chữ hiếu phần mẹ…cái dáng dấp “chỉn chu” mọi nhẽ dường như thấp thoáng đâu đó sau lời thơ. Mở đầu lời giãi bày về lời thơ sẽ đề là câu thơ có dáng vẻ như một lời phân bua, như một sự bộc bạch cởi mở hết ruột gan: Câu thơ ba chữ rành rành. Không phải câu thơ có ba chữ, cũng không phải là câu thơ ba chữ rõ ràngmà là Câu thơ ba chữ rành rành. Cái từ láy rành rànhđược dùng một cách đắc địa, nó làm cho lời phân bua dứt khoát hơn, rõ ràng hơn. Khuôn vần “anh”, một khuôn vần kết hợp giữa nguyên âm bổng /e /và âm mũi vang /h /, cùng với thanh huyền, một thanh điệu có âm sắc trầm, đã tiềm tàng góp phần hiện thực hoá lượng nghĩa bổ sung đó của hai chữ rành rành. Song, dường như vẫn chưa hết băn khoăn, nàng giãi bày tiếp câu thơ một cách cụ thể: Chữ trung, chữ hiếu, chữ tìnhlà ba. Cái tiết tấu 2 - 2 - 2 - 2 của nhịp thơ trong dòng thơ này như góp thêm cho cái rành mạch kia thêm một lần, một độ rạch ròi.
Trên cái mạch rành mạch và chỉn chu ấy, đúng như lời răn của đạo Khổng, đạo Nho, nàng cung kính biếu chữ trung cho cha - giường cột của gia đình - nàng trân trọng tặng chữ hiếu cho mẹ, cội nguồn của mọi yêu thương - nghĩa tình của gia đình, dòng tộc. Sau khi đã thực hiện lễ nghĩa với bậc sinh thành, nàng mới nghĩ tới chàng, tới mình, tới đôi ta. Cái sau rốt ấy, cái mà nàng dành lại ấy là niềm thương mến, nhớ nhung, khắc khoải, bồi hồi để tặng người thương và mình: chữ tình . Nghe đến đây, ta như giật mình thảng thốt. Thì ra, cái rạch ròi kia chỉ là cái cớ? Câu ca dồn sức nặng vào bốn chữ cuối. Cái nặng của thanh huyền, của vần bằng và âm vang đọng lại trong chữ tình đã cộng hưởng thêm cho cái nặng của tình người - tình yêu đôi lứa.
Theo chiều dài đất nước xuôi về phương Nam , hết truông dài phá rộng, ta tới Nam Bộ phì nhiêu, ruộng đồng bát ngát, đất của những con người giàu lòng nghĩa hiệp… Thiên nhiên nơi đây khoáng đạt đến mê hồn, và con người cũng hồn nhiên phóng khoáng như thiên nhiên của vùng đất suốt bốn mùa chỉ có nắng vàng và gió lộng. Và phải chăng vì thế mà cô gái Nam Bộ lại tiễn dặn người yêu bằng câu ca nồng nàn, thắm thiết đến cháy bỏng như thiên thần của xứ sở chôn nhau cắt rốn của cô. Và thêm vào đó, nỗi niềm ấy được bày tỏ một cách hồn nhiên, bộc trực đến “thẳng băng”:
Chàng về em nắm vạt áo em la làng
Bỏ chữ thương, chữ nhớ giữa đàng cho ai?
Ngay trong lời mở đầu, không phải là lời tình tứ thiết tha được diễn đạt bằng một cặp lục bát với những câu chữ có âm sắc dịu dàng đầy nữ tính như cô gái xứ Bắc và cô gái miền Trung Chàng về em chẳng cho về/ Em nắm vạt áo em đề câu thơ… mà là lời bộc trực táo bạo, quyết liệt đến bất ngờ được dồn nén cả vào trong một dòng thơ chữ Chàng về em nắm vạt áo em la làng… Một loạt yếu tố đồng nghĩa, gần nghĩa như, nhờ, gọi, kêu, nhắn…. đã bị gạt bỏ để cho lahiện diện. Quả thật, hai chữ la làngxứng đáng ở bậc cao nhất (so với những từ còn lại). Và ở đây thương nhớcũng được tách đôi như xoáy sâu thêm nỗi niềm, như tăng thêm nỗi thổn thức. Và nữa, cái chữ thương, chữ nhớấy không phải dùng để đề lên vạt áo để gửi nhớ thương mà là nỗi lo lắng khôn cùng Chàng về… bỏ chữ thương, chữ nhớ giữa đàng cho ai?Câu thơ - câu hỏi - Chàng về … bỏ chữ thương, chữ nhớ giữa đàng cho ai?Như trào ra không thể kìm nén dưới sức mạnh của niềm thương mãnh liệt. Niềm thương ấy được bột lộ hồn nhiên không hề giấu giếm - em đã thương anh rồi, sao anh nỡ về bỏ em bơ vơ?
Một câu ca ở ba miền đất nước nhưng ngân lên với những nỗi trầm bổng xao xuyến khác nhau. Tuy khác nhau về cách biểu hiện nhưng cả ba câu ca đều vẫn là một lời yêu thắm thiết xuyên suốt thời gian, không gian.
