Xử lý ô nhiễm arsenic trong nước bảo vệ sức khỏe cộng đồng

Một số vùng nồng độ arsenic trong nước cao hơn gấp nhiều lần quy định của Tổ chức Y tế thế giới... Con người sử dụng nước nhiễm arsenic ở mức độ cao sẽ gây ra nhiễm độc cấp ính, ung thư bàng quang, ung thư da, ung thư gan.... Nhiễm độc arsenic trong nguồn nước gây hậu quả khôn lường, cần phải nhanh chóng có các kế hoạch, biện pháp khắc phục kịp thời để bảo vệ sức khỏe cộng đồng dân cư.

Hiện trạng các vùng ô nhiễm arsenic trong nguồn nước

Báo cáo hội thảo giới thiệu hướng dẫn chẩn đoán, giám sát, dự phòng do sử dụng nguồn nước bị ô nhiễm arsenic cho thấy, Việt Nam hiện có 10 tỉnh có nguồn nước ngầm bị nhiễm arsenic vượt quá mức cho phép, tập trung tại các vùng ven sông như đồng bằng sông Hồng, đồng bằng sông Cửu Long. Trong những điểm nóng về nguồn nước bị nhiễm arsenic, phải kể đến các tỉnh Hà Tây (cũ), Hà Nam, An Giang, Hải Dương và Hà Nội. Ở Hà Nội, huyện Thanh Trì và huyện Từ Liêm là hai nơi bị nhiễm arsenic nặng nhất. Tỉnh Hà Tây (cũ), mức độ càng nghiêm trọng hơn khi có tới 37% vùng đất có nguồn nước nhiễm arsenic, hàm lượng nhiễm vượt mức cho phép tới 0,05 mg/l, vùng bị ô nhiễm arsenic nặng chiếm tới 37%. Mức độ nhiễm arsenic nặng là do nơi đây có tới 3 con sông lớn chảy qua là sông Hồng, sông Nhuệ và sông Đáy. Địa chất ở đây là vùng trầm tích hạt mịn ven sông, yếu tố địa hình khiến nguồn nước bị nhiễm arsenic nặng. Nơi nhiễm nặng nhất là vùng ven sông Nhuệ, vùng làng nghề, các vùng trũng.

Tại những vùng khai thác khoáng sản Chợ Đồn, Ngân Sơn, các xã cuối nguồn nước thải khu vực khai thác quặng như: Bằng Lăng, Tủm Tó, Bản Lắc tỉnh Bắc Kạn hàm lượng arsenic khi thử đều cao hơn mức quy định. Nguyên nhân gây ra ô nhiễm được các nhà khoa học khẳng định, một phần là do cấu tạo địa chất, nhưng nguyên nhân chính vẫn do các nhà máy xả thải không qua xử lý người dân sử dụng nhiều chất bảo vệ thực vật trong nông nghiệp và đào lấp giếng không đúng tiêu chuẩn....

Theo kết quả điều tra, phân tích mẫu nước trong tổng số 5.323 xã/ phường thuộc 57 tỉnh/ thành phố do Cục Quản lý tài nguyên nước phối hợp với Sở Tài nguyên và Môi trường các tỉnh thuộc vùng đồng bằng sông Cửu Long, Bắc Trung bộ, Nam Trung bộ; các tỉnh có nguy cơ nhiễm thấp thuộc về khu vực Đông Nam bộ, Tây Nguyên, Đông Bắc bộ và Tây Bắc bộ. Tại vùng đồng bằng sông Hồng, trong tổng số 86.418 mẫu phân tích trên địa bàn 1.728 xã, có 19.838 mẫu của 758 xã có hàm lượng arsenic lớn hơn 0,05 mg/l. Các tỉnh có nguy cơ ô nhiễm cao như: Hà Nội, Hưng Yên, Hải Dương, Nam Định, Bắc Ninh và Thái Bình. Khu vực đồng bằng sông Cửu Long, trong 28.260 mẫu phân tích trên địa bàn 983 xã có 1.236 mẫu của 223 xã có hàm lượng arsenic lớn hơn 0,05 mg/l. Các tỉnh có nguy cơ ô nhiễm An Giang, Cần Thơ, Sóc Trăng, Bến Tre, Vĩnh Long, Tiền Giang. Tại vùng Bắc Trung bộ, trong tổng số 22.983 mẫu phân tích trên địa bàn 1.100 xã, có 2,82% số mẫu nước phân tích có hàm lượng arsenic lớn hơn 0,5 mg/l và 152 xã có nguy cơ bị ô nhiễm arsenic. Các tỉnh Thanh Hóa, Hà Tĩnh, Nghệ An nguy cơ ô nhiễm cao nhất. Khu vực Đông Nam bộ, trong tổng số 13.678 mẫu lấy phân tích trên địa bàn 510 xã, có 2,85% số mẫu nước phân tích có hàm lượng arsenic lớn hơn 0,05 mg/l và 50 xã có nguy cơ bị ô nhiễm arsenic trong nguồn nước. Các tỉnh có nguy cơ ô nhiễm gồm: Ninh Thuận, Bình Thuận và Đồng Nai...

Nước nhiễm arsenic ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng

Sự xâm nhập của arsenic làm ô nhiễm nguồn nước ngầm chủ yếu là do sự hòa tan arsenic sẵn có trong lòng đất. Arsenic thâm nhập vào cơ thể chủ yếu qua đường ăn uống, hô hấp, qua da hoặc truyền từ mẹ sang con. Khi ăn phải nguồn nước bị ô nhiễm arsenic, người ta không chết ngay nhưng mức độ tích lũy trong cơ thể sẽ tăng dần theo độ tuổi, và đến một thời điểm nào đó lượng tích lũy arsenic trong cơ thể cao thì khi đó nó sẽ gây bệnh cho con người. Theo Viện Y học Lao động và Vệ sinh môi trường, nhiễm độc arsenic mãn tính xảy ra sau khi sử dụng nước bị ô nhiễm từ 3 năm trở nên. Nếu uống nước bị ô nhiễm arsenic với nồng độ quá cao (trên 0,05 mg/l), bệnh sẽ xuất hiện sớm hơn. Bệnh có biểu hiện đặc trưng bởi các tổn thương da điển hình như biến đổi sắc tố da, dày sừng, ung thư da. Hiện có khoảng 100.000 người trên thế giới nhiễm arsenic ở mức độ cao đủ để gây ra nhiễm độc cấp tính và ung thư bàng quang, ung thư da, ung thư gan... thậm chí có cả hiện tượng biến đổi gen.

Unicef (Quỹ Nhi đồng Liên Hiệp Quốc) công bố vào năm 2006, Việt Nam có 10 triệu người nguy cơ mắc các bệnh do ăn phải nguồn nước bị nhiễm arsenic cao hơn mức cho phép. Hiện nay số người nguy cơ mắc bệnh tiếp xúc với arsenic đã lên tới hơn 17 triệu người. Như vậy, chỉ trong vòng chưa đầy 2 năm, thống kê về số người mắc bện do ăn phải nguồn nước nhiễm arsenic ở nước ta đã tăng lên gần gấp đôi, điều này báo động nguy cơ nguồn nước bị nhiễm arsenic ngày càng lan rộng. Bộ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Quốc Triệu cho biết: Ô nhiễm arsenic trong nguồn nước ăn uống và sinh hoạt của người dân đã tác động đến sức khỏe của hàng triệu người. Ở Việt Nam, mức độ ô nhiễm arsenic trong nước ngầm rất nghiêm trọng. So với quy định của tổ chức Y tế giới và cộng đồng châu Âu, nồng độ arsenic cho phép có trong nước chỉ 10 g/l, nhưng một số nghiên cứu cho thấy nồng độ arsenic trong các mẫu nước ngầm ở Việt Nam một số vùng cao hơn mức trên nhiều lần.

Để tiến hành nghiên cứu các bệnh có thể mắc từ nguồn nước nhiễm arsenic, các chuyên gia y tế đã lấy mẫu tóc và nước tiểu của một số người dân ở các tỉnh Hưng Yên và Hà Nam làm xét nghiệm. Kết quả là rất nhiều trường hợp người dân bị các tổn thương như tóc bị sừng hóa, rụng tóc nhiều, các bệnh về da như khô da, hạt cơm, bệnh tăng sắc tố, bệnh tắc mạch đầu chi, ung thư da, tê tay chân, rối loạn về thai sản và ung thư các cơ quan... TS. Đặng Minh Ngọc Viện Y học lao động và Vệ sinh môi trường cho rằng, qua các kết quả nghiên cứu trên và hội chẩn các với các chuyên gia Trung Quốc đã thống nhất, kết luận, các tổn thương trên của người dân là do tác hại của việc sử dụng nguồn nước bị nhiễm arsenic để ăn uống và sinh hoạt.

Người dân bị bệnh do dùng nước nhiễm arsenic có nguy cơ mắc bệnh ngày càng lớn. Tuy nhiên, Việt Nam vẫn chưa có phác đồ điều trị bệnh nhân nhiễm arsenic và khâu chẩn đoán lâm sàng là khó nhất. Vì thế, giải pháp trước mắt trong tình thế hiện nay là hạn chế bớt nồng độ arsenic trong nguồn nước bằng nguồn nước thay thế, hoặc sử dụng bể lọc cát kết hợp với giàn phun mưa làm giảm thiểu ô nhiễm. TS. Nguyễn Thanh Hiền cho rằng, bể lọc cát kết hợp với giàn phun mưa chỉ có thể lọc bớt nồng độ arsenic và độ nhiễm sắt cao trên 0,05 mg/l, nhưng bể lộc này lại không phát huy hiệu quả đối với nguồn nước ở các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long bởi nước vùng này không có sắt, nếu có thì nồng độ sắt cũng rất thấp. Tới đây UNICEF sẽ kết hợp với các địa phương có nguồn nước nhiễm arsenic nghiên cứu phương pháp lọc thích hợp hơn.

Được biết, hiện nay, Chính phủ đã có kế hoạch hành động quốc gia về giảm thiểu ô nhiễm arsenic; xây dựng các biện pháp phòng chống; nghiên cứu và áp dụng các giải pháp làm giảm thiểu ô nhiễm arsenic trong nguồn nước; tăng cường thông tin tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng về vệ sinh nguồn nước. Hy vọng, tới đây Việt Nam sẽ xử lý tốt nguồn nước bị ô nhiễm arsenic, bảo vệ sức khỏe cộng đồng.