Xây dựng trung tâm khoa học và công nghệ từ nhận thức đến hành động

Khi đó thành phố Huế tương lai sẽ có đội ngũ khoa học xuất sắc, nổi tiếng, với số lượng lớn các công bố quốc tế, các bằng sáng chế, giải pháp hữu ích được công nhận ở Việt Nam và một số nước khác, sẽ có một số nhà khoa học đạt giải thưởng khoa học cấp nhà nước hoặc giải thưởng khoa học quốc tế. Thành phố Huế tương lai là địa phương có trình độ, năng lực về công nghệ cao hơn mức trung bình cả nước, có những công nghệ mang chỉ dẫn địa lý Huế, do chính người Huế hoặc người đang làm việc ở Huế nghiên cứu, phát triển. Trên địa bàn thành phố Huế sẽ có các tổ chức KH&CN mạnh, có các phòng thí nghiệm chuyên sâu, hiện đại, có trường đại học có tên trong danh sách “top n” của thế giới (n là 50, 100 hay 200… phụ thuộc vào mức độ lãng mạn của chúng ta), đem đến danh tiếng khoa học cho thành phố. Khi giới khoa học nói về một lĩnh vực nghiên cứu chuyên sâu nào đó, người ta phải nhắc đến thành phố Huế, đến những người Huế; thành phố Huế sẽ là nơi hội tụ, hấp dẫn các nhà khoa học khắp mọi miền đất nước, thậm chí từ khắp nơi trên thế giới đến làm việc, dự hội nghị, hội thảo khoa học quốc gia, quốc tế hoặc chỉ để được gặp gỡ, trao đổi với các nhà khoa học của địa phương. Là trung tâm KH&CN, thành phố Huế phải sống được và phát triển bằng các sản phẩm KH&CN. Thành phố Huế tương lai là nơi các thành tựu của KH&CN được được ứng dụng rộng rãi trong đời sống và sản xuất, đưa năng suất, hiệu quả sản xuất và chất lượng cuộc sống của người dân địa phương ngày một cao hơn. Hay nói một cách khác, KH&CN có đóng góp thiết thực và quan trọng vào tăng trưởng kinh tế, đảm bảo công bằng xã hội và bảo vệ môi trường của địa phương.

Khi tưởng tượng hình ảnh của thành phố Huế tương lai là trung tâm KH&CN của cả nước, chúng tôi nhận thức được rằng hiện tại chúng ta chưa phải là trung tâm KH&CN và rằng không hề có một tiêu chuẩn nào, và không hề có một cơ quan cấp quốc gia nào có thẩm quyền hay một tổ chức quốc tế có uy tín nào xem xét, công nhận một tỉnh hay thành phố là trung tâm KH&CN.

Mà đó là sự thừa nhận xã hội đối với thành tích khoa học của một địa phương, của một đội ngũ khoa học. Chỉ có đội ngũ khoa học với thành tích khoa học nổi bật, xuất sắc mới làm nên danh tiếng cho vùng đất. Không có các tiêu chí được du di, được “mắc nợ”. Để được xã hội thừa nhận là trung tâm KH&CN cần có thời gian để xây dựng đội ngũ, để xây dựng mới hoặc nâng cấp các tổ chức KH&CN, để tích tụ thành tích khoa học, tích tụ danh tiếng khoa học, để tạo điều kiện cho KH&CN tác động và thúc đẩy nền kinh tế, góp phần cải thiện đời sống nhân dân. Có nghĩa là, trung tâm KH&CN không thể thành hình ngay lập tức hoặc trong một thời gian ngắn, ngay cả khi tỉnh Thừa Thiên Huế đã là một đô thị quan trọng của cả nước. Đó là điểm quan trọng nhất trong nhận thức cần thống nhất.

Có nhận thức như vậy để chúng ta yên tâm phấn đấu, xây dựng, không sốt ruột, nóng vội, cũng không tự ti, bi quan. Tuy nhiên, còn phải nhận thức thêm rằng so với hiện tại, để trở thành hay được thừa nhận là trung tâm KH&CN, chúng ta có rất rất nhiều việc phải làm và mặc dù không sốt ruột, nhưng chúng ta phải hành động ngay hôm nay nếu không sẽ để vuột mất cơ hội, sẽ không kịp.

Nhận thức đúng là điều kiện, là cơ sở để có hành động đúng. Chúng ta chưa phải là trung tâm KH&CN của cả nước nhưng ít ra chúng ta cũng đã có những tiền đề. Đó là hệ thống các trường đại học, các tổ chức nghiên cứu và triển khai thuộc mọi thành phần kinh tế, đa ngành, đa lĩnh vực mà dẫn đầu là các ngành khoa học xã hội và y học. Đó là đội ngũ KH&CN hùng hậu, đứng thứ ba trong cả nước về số lượng. Đó là các phòng thí nghiệm lớn, nhỏ, trong đó có nhiều phòng thí nghiệm lớn về quy mô và mạnh về năng lực của Đại học Huế cũng như của địa phương.

Để xây dựng thành công trung tâm KH&CN, một mặt chúng ta cần dựa vào những tiền đề có sẵn, vun đắp thêm, nâng cấp lên, đồng thời mạnh dạn xây dựng những thiết chế mới, hoàn toàn mới theo định hướng đã được xác định với quyết tâm cao hơn, biện pháp mạnh hơn. Cả hai nhiệm vụ cải tạo, nâng cấp các tổ chức KH&CN hiện có và xây dựng các thiết chế KH&CN mới đều quan trọng như nhau, có tác động tương hỗ lẫn nhau, không thể xem nhẹ nhiệm vụ nào. Các nhiệm vụ này sẽ bao gồm rất nhiều hành động khác nhau, mà ở đây, trong khuôn khổ bài viết này, chúng tôi chỉ xin nhấn mạnh một số điểm.

Trước mắt, dưới sự chỉ đạo sát sao, ủng hộ mạnh mẽ của thường vụ Tỉnh uỷ, lãnh đạo Ủy ban nhân dân tỉnh, chúng ta cần có một kế hoạch phát triển KH&CN nói chung, phát triển công nghệ cao nói riêng. Thời gian tính đến năm 2020 hoặc đến 2030 và kế hoạch đó có tính chất một kế hoạch khung, trong đó phải xác định được định hướng phát triển và các dự án đầu tư ưu tiên cho cơ sở vật chất kỹ thuật và con người trong 10 năm, 20 năm tới. Đồng thời xây dựng kế hoạch 5 năm (2011-2015) với các dự án đầu tư cụ thể. Mục tiêu quan trọng nhất của 10 năm tới là xây dựng nguồn lực KH&CN đủ mạnh, bao gồm một số thiết chế KH&CN mới như Bảo tàng Thiên nhiên khu vực duyên hải miền Trung, Khu CNC Hồ Truồi. Bảo tàng Thiên nhiên đã được thành lập; Khu CNC đã được đưa vào chương trình hành động của Tỉnh ủy thực hiện Nghị quyết đại hội lần thứ 14 của tỉnh Đảng bộ..., đó là những bước đi, những kết quả ban đầu rất quan trọng.

Song song với các công trình đó là nhiệm vụ xây dựng các chính sách, cơ chế phát huy trí tuệ của nguồn nhân lực và trang thiết bị hiện có. Khi xây dựng các chính sách, cơ chế, tỉnh cần coi nguồn lực KH&CN hiện có và sẽ có của Đại học Huế và Bệnh viện Trung ương Huế là của tỉnh để đầu tư và hỗ trợ, để sử dụng và đãi ngộ, để đòi hỏi và tôn vinh. Lãnh đạo tỉnh cần lên kế hoạch vận động hành lang để trong kế hoạch 5 năm này (2011-2015) nhà nước sẽ đầu tư xây dựng một phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia tại tỉnh nhà. Giáo sư, Viện sĩ Nguyễn Văn Hiệu ấp ủ ý tưởng hình thành một nhóm vật lý lý thuyết mạnh ở Huế. Tỉnh nên ủng hộ những ý tưởng như vậy, vì một khi nó được ủng hội sẽ rất dễ kiếm được nguồn tài trợ (dù chỉ một phần).

Bên cạnh những việc lớn như trên, chúng tôi cũng xin đề cập đến một vài việc nhỏ hơn nhưng cụ thể, nếu làm được thì tác dụng cũng không phải là nhỏ.

Việc thứ nhất liên quan đến đội ngũ trí thực KH&CN gốc Huế. Nhiều người ở nhiều diễn đàn khác nhau đã nói về việc chúng ta có một đội ngũ trí thức KH&CN trình độ cao gốc Huế (cả những người không phải gốc Huế nhưng yêu Huế) đang làm việc, sinh sống ở Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng và các địa phương khác, nhiều trí thức khác đang làm việc trong lĩnh vực KH&CN ở nước ngoài. Họ có nguyện vọng tha thiết được phục vụ quê hương, được cống hiến, được sử dụng. Làm sao sử dụng được đội ngũ này? Làm gì để khai thác được nguồn lực quan trọng này? Trăn trở, sốt ruột và đặt câu hỏi, nhưng chưa thấy ai đề xuất một việc làm cụ thể nào đối với tài sản quý giá đang bị lãng phí này. Chính vì vậy, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh xin nhận lãnh trách nhiệm làm một việc cụ thể ban đầu nhằm tập hợp lực lượng này, đó là lập danh sách các nhà trí thức gốc Huế. Trước mắt là những người ở Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh. Sau đó là các nhà trí thức gốc Huế ở nước ngoài. Khi có trong tay danh sách trí thức “Huế kiều” rồi, chúng tôi sẽ đề xuất những việc tiếp theo. Các cụ xưa nói rằng “đầu xuôi đuôi lọt” mà.

Việc thứ hai liên quan đến các thủ tục hành chính liên quan đến hoạt động các tổ chức KH&CN mới. Nhiều người nói rất hay về việc phải tập hợp lực lượng KH&CN, đặc biệt là lực lượng các nhà khoa học trẻ, phải tạo điều kiện cho các tổ chức KH&CN mới thuộc mọi thành phần để họ có thể hoạt động trong các lĩnh vực KH&CN khác nhau mà các tổ chức KH&CN nhà nước đang làm không xuể. Thủ tục hành chính được ban hành là để tất cả mọi người phải tuân thủ, không thể khác được. Nhưng nếu những người thực thi hành chính có thái độ ủng hộ, tạo điều kiện cho các tổ chức và cá nhân các nhà khoa học, đặc biệt là các nhà khoa học trẻ có thể đóng góp sức lực và trí tuệ, dù ít dù nhiều, cho địa phương, nếu bên cạnh nghĩa vụ, trách nhiệm của người đại diện cho cơ quan quản lý nhà nước họ cần quan tâm đến nghĩa vụ lớn hơn, chung hơn là tập hợp lực lượng, khuyến khích, động viên các nhà khoa học, thì các quy định hành chính chỉ đơn thuần là các thủ tục.

Việc thứ ba liên quan đến giải pháp đẩy nhanh hoạt động đưa tiến độ KH&CN vào nông nghiệp, về nông thôn, đến với nông dân, góp phần thực hiện chương trình xây dựng nông thôn mới của Đảng và Chính phủ. Nguồn kinh phí sự nghiệp KH&CN vốn rất eo hẹp đã dành một phần đầu tư đáng kể cho các dự án xây dựng các mô hình KH&CN. Có mô hình thất bại, nhưng có nhiều mô hình thành công. Tuy nhiên các mô hình thành công ít được nhân rộng, ít được đưa vào cuộc sống. Gần đây Sở KH&CN có sáng kiến đầu tư cho một loại dự án mới gọi nôm na là “dự án nhân rộng” nhằm phát huy hiệu quả các mô hình KH&CN đã thành công. Ý tưởng là rất tốt đẹp, nhưng thực hiện chậm quá, quy mô dự án nhỏ hơn so với các dự án do các huyện đầu tư, thực hiện. Trong mấy năm vừa rồi mới có 02 dự án được đầu tư thực hiện từ nguồn ngân sách KH&CN. Bà con nông dân phấn khởi, chấp nhận. Như vậy, đầu tư cho KH&CN có hiệu quả. Nhưng làm sao để loại dự án này được đầu tư nhiều hơn, được thực hiện nhanh hơn? Vấn đề nằm ở người (hay tổ chức) thực hiện còn mỏng quá. Đề nghị tỉnh dành một phần kinh phí từ nguồn sự nghiệp KH&CN đầu tư cho chương trình “Đưa thành tựu KH&CN về nông thôn” (tên chương trình có thể thay đổi cho sát hơn, hay hơn) với tư cách là chương trình con của chương trình “Xây dựng nông thôn mới” và kêu gọi các tổ chức KH&CN tham gia thực hiện một cách rộng rãi.

Xây dựng tỉnh Thừa Thiên Huế thành trung tâm KH&CN là một nhiệm vụ hết sức to lớn, khó khăn và lâu dài. Thay cho các tiêu chuẩn cụ thể chúng tôi tưởng tượng hình ảnh của trung tâm KH&CN Huế trong tương lai: những hình ảnh đầy lãng mạn nhưng không phải là không hiện thực. Với ý chí và quyết tâm của tỉnh trong tìm kiếm giải pháp, nắm bắt cơ hội, phát huy lợi thế vốn có để địa phương có thể phát triển bứt phá trong những năm sắp tới, chúng tôi hy vọng rằng, nhiệm vụ xây dựng trung tâm KH&CN đã hình thành trong nhận thức, trong nghị quyết, trên giấy tờ, sẽ được tiếp tục bằng những hành động cụ thể, mạnh mẽ và quyết liệt của tất cả chúng ta. Với tư cách là tổ chức đại diện cho trí thức KH&CN của địa phương, chúng tôi đã sẵn sàng để tham gia các hoạt động cụ thể sẽ được phân công.