Xây dựng nông thôn mới dựa vào nội lực, do cộng đồng làm chủ
Theo Quyết định 491/QĐ-TTG ngày 16/4/2009 của Thủ tướng Chính phủ về việc ban hành Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới, trong đó nêu rõ 5 nhóm với 19 tiêu chí chung và mức cần đạt của 7 vùng kinh tế trong cả nước, làm căn cứ để xây dựng nội dung Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới. Những tiêu chí đặc trưng cơ bản của mô hình nông thôn mới gồm:
Một là, đơn vị cơ bản của mô hình nông thôn mới là làng - xã. Làng - xã thực sự là một cộng đồng, trong dó công tác quản lý của Nhà nước không can thiệp sâu vào đời sống nông thôn trên tinh thần tôn trọng tính tự quản của người dân thông qua hương ước lệ làng (không trái với pháp luật của Nhà nước). Quản lý của Nhà nước và tự quản của nông dân được kết hợp hài hòa; các giá trị truyền thống làng xã được phát huy tối đa, tạo ra bầu không khí tâm lý xã hội tích cực, bảo đảm trạng thái cân bằng trong đời sống kinh tế - xã hội ở nông thôn, giữ vững an ninh trật tự xã hội... nhằm hình thành môi trường thuận lợi cho sự phát triển kinh tế nông thôn.
Hai là, đáp ứng yêu cầu sản xuất hàng hóa, đô thị hóa, chuẩn bị những điều kiện vật chất và tinh thần giúp nông dân làm ăn sinh sống và trở nên thịnh vượng ngay trên mảnh đất mà họ đã gắn bó lâu đời. Trước hết, tạo cho người dân có điều kiện để chuyển đổi lối sống và canh tác tự cung tự cấp, thuần nông (cổ truyền) sang sản xuất hàng hóa, dịch vụ, du lịch để người nông dân có thể "ly nông bất ly hương".
Ba là, nông thôn biết khai thác hợp lý và nuôi dưỡng các nguồn lực. Tăng trưởng kinh tế cao và bền vững, môi trường sinh thái được giữ gìn, khai thác tốt tiềm năng du lịch, khôi phục ngành nghề truyền thống, ngành nghề tiểu thủ công nghiệp. Vận dụng các công nghệ cao về quản lý, sinh học, các hoạt động kinh tế đạt hiệu quả. Cơ cấu kinh tế nông nghiệp phát triển hài hòa, hội nhập địa phương, vùng, cả nước và quốc tế.
Bốn là,dân chủ nông thôn mở rộng và đi vào thực chất. Các chủ thể nông thôn (lao động nông thôn, chủ trang trại, gia trại, hộ nông dân, các tổ chức phi chính phủ, Nhà nước, tư nhân...) tham gia tích cực trong mọi quá trình ra quyết định về chính sách phát triển nông thôn; thông tin minh bạch, thông suốt và hiệu quả giữa các tác nhân có liên quan; phân phối công bằng. Người nông dân thực sự "được tự do và tự quyết định trên luống cày, thửa ruộng của mình", lựa chọn phương án sản xuất, kinh doanh làm giàu cho mình, cho quê hương theo đúng chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách pháp luật của Nhà nước.
Năm là,nông dân, nông thôn có văn hóa phát triển, trí tuệ được nâng lên, sức lao động được giải phóng, nhiệt tình cách mạng được phát huy. Đó chính là sức mạnh nội sinh của làng - xã trong công cuộc xây dựng nông thôn mới. Người nông dân có cuộc sống ổn định, trình độ văn hóa, khoa học - kỹ thuật và tay nghề cao, lối sống văn minh, hiện đại nhưng vẫn giữ gìn những giá trị văn hóa, bản sắc truyền thống, tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng, tham gia tích cực mọi phong trào chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh, quốc phòng, đối ngoại... nhằm vừa tự hoàn thiện bản thân, nâng cao chất lượng cuộc sống của mình, vừa góp phần xây dựng quê hương văn minh, giàu đẹp.
Như vậy, mô hình nông thôn mới (NTM) là tập hợp các hoạt động qua lại để cụ thể hóa các chương trình phát triển nông thôn (PTNT); mô hình nhằm bố trí sử dụng các nguồn lực khan hiếm về tài chính, nhân lực, phương tiện, vật tư thiết bị để tạo ra các sản phẩm hay dịch vụ trong một thời gian xác định và thỏa mãn các mục tiêu về kinh tế - xã hội và môi trường cho sự phát triển bền vững ở nông thôn.
Chữ "mới" trong "Nông thôn mới" được hiểu là các giá trị vật chất, tinh thần, các hoạt động và các lĩnh vực khác nhau trong nông thôn được duy trì, khôi phục, phát huy theo hướng tất hơn, đồng thời xóa bỏ cái không còn phù hợp. Bản chất NTM không nhằm mục đích thay thế cái cũ, cái hiện tại, mà xây dựng NTM là một hoạt động PTNT có tính chiến lược. Việc xây dựng mô hình phát triển NTM là một quá trình chuyển đổi căn bản chiến lược phát triển kinh tế - xã hội Việt Nam từ hướng cung sang hướng vào nhu cầu thị trường và xã hội. Đồng thời đảm bảo sự tham gia tối đa của người dân vào quá trình phát triển theo phương châm "dân biết, dân bàn, dân đóng góp, dân làm, dân kiểm tra, dân quản lý thành quả và dân hưởng lợi". Đây là cơ sở để phát huy nội lực, hướng vào xây dựng tính bền vững cho việc phát triển.
Xây dựng NTM dựa vào nội lực cộng đồng là một tiếp cận mới. Kinh nghiệm rút ra trong quá trình xây đựng mô hình NTM trong những năm qua ở Việt Nam cho thấy, việc xây dựng NTM không phải nhìn vào phần "khuyết của cộng đồng, mà dựa trên quan điểm: mỗi cộng đồng đều có tiềm lực, thế mạnh riêng, cần phát triển thế mạnh của cộng đồng sẽ làm các khó khăn giảm dần, cộng đồng phát triển bền vững, ít lệ thuộc. Bởi lẽ cộng đồng hiểu rõ nhất những khó khăn và nhu cầu của mình, là người trực tiếp sở hữu đất đai, nhà xưởng, tài nguyên của địa phương, những kỹ năng, kinh nghiệm của cộng đồng là nguồn nội lực, tiềm năng cần khơi dậy để phát triển và chính cộng đồng là người gìn giữ, bảo vệ và phát huy truyền thống và tài sản của địa phương, vì vậy cần phát huy hết khả năng của cộng đồng, dựa vào bàn tay, khối óc và trái tim của cộng đồng để xây dựng và phát triển. Ngược lại, nếu tiếp cận và giải quyết vấn đề dựa vào nhu cầu, khó khăn để bù đắp sự thiếu hụt, dẫn đến việc coi dự án là dự án đầu tư khó khăn thì không bao giờ giải quyết hết, cộng đồng thụ động, phụ thuộc vào sự hỗ trợ giúp đỡ từ bên ngoài, vì vậy sinh tâm lý trông nhờ đầu tư tỷ lệ tham gia của dân thấp, nhiềo nơi chỉ đạt 10%. Mặt khác, khi các đơn vị tư vấn làm thay cho người dân về quy hoạch và xác định nội dung phát triển dẫn đến thiếu tính khả thi, không thực tế, chưa thu hút sự tham gia tích cực của người dân.
Bên cạnh đó, xây dựng NTM phải do cộng đồng làm chủ, phát huy dân chủ trong cộng đồng thôn, quyết định thông qua cộng đồng, đảm bảo sự tham gia ý kiến của toàn thể nhân dân trên tinh thần đồng thuận cao. Do đó, khi xây dựng mô hình NTM, cấp trên, chính quyền không áp đặt, không làm thay dân, nhưng cung cấp thông tin, định hướng "khung" cho người dân lựa chọn.
Những năm qua, Đảng, Nhà nước đã có nhiều chủ trương, chính sách khuyến khích, thúc đẩy nông nghiệp, nông thôn phát triển, cải thiện đời sống vật chất, tinh thần của người dân; giải phóng nguồn lao động lớn trong nông nghiệp, nông thôn. Song đối với nước ta nói chung, Bắc Ninh nói riêng, đời sống người dân nông thôn còn nhiều khó khăn; các ngành nghề, dịch vụ phát triển chưa tương xứng với tiềm năng của tỉnh, chưa có nhiều mô hình tốt tại các thôn để nhân ra diện rộng... Để nông nghiệp, nông thôn bền vững và phát triển, cần phải chú trọng đến việc nâng cao năng lực cho cộng đồng người dân ở nông thôn, phát huy nội lực cộng đồng, do cộng đồng làm chủ và đặc biệt phải nâng cao vai trò cho người dân trong quá trình xây dựng nông thôn mới.
