Vụ án Ao Kình - Bến Hội

Đại Nam thực lục: Quyển XLVII (7/1813 - 12/1813) Nxb Giáo dục - Hà Nội, 2002 trang 866 ghi vắn tắt, “Đặng Trần Thường có tội bị giết. Trước Đặng Trần Thường đã được tha lưu lại Kinh. Nhân vì trước ở Bắc Thành ẩn lậu thuế đầm ao, dinh điền. Lê Chất phát giác bị hạ ngục. Trần Thường uống rượu nói xằng, phần nhiều oán trách. Đình thần thẩm án đều cho rằng nên giết. Bèn xử giảo và tịch thu gia sản.

Đặng thế gia phả ký: Viện Hán Nôm xuất bản năm 2000 ghi: “Đến năm Nhâm Tý (1816) bị mắc tội vụ án Ao Kình - Bến Hội. Đó là hai thôn mọi rợ vốn bị tiêu hao bỏ đi cả. Năm ấy ông vâng mệnh vào kinh đô để chầu hầu. Viên thổ quan bèn gây sự nhũng nhiễu cho nên không nộp đủ tô thuế cho nhà nước. Vì thế triều đình hặc tội ông: Về tội ẩn lậu dinh điền. Cuối cùng không thể cãi được. Ông bị tội mà chết”. 

Ngày 7 tháng 10 năm 2005  (5-9 Ất Dậu) hai ông: Đặng Đình Khuê và Đăng Vượng ở Chương Mỹ đã làm một cuộc khảo sát thực địa về nơi phát sinh ra vụ án. Làng Đại Ơn (Hiệp Hòa, Chương Mỹ, Hà Tây), quê Đặng Trần Thường cách Ao Kình (xã Thành Lập, Lương Sơn, Hòa Bình - xưa là xã Mai Sơn, tổng Tuy Lai, huyện Mỹ Đông, tỉnh Hà Đông) (17km). Ao Kình cách Chợ Bến (Bến Hội) 13km, cách Xuân Mai 16km, cách Chi Nê 40km. Hai ông đã gặp:

1. Ông Bùi Văn Nhỡ 43 tuổi - trưởng thôn. 

2. Ông Hoàng Văn Nhượng 46 tuổi Chủ tịch xã. 

Vì ít tuổi, không rõ chuyện xưa nên hai ông đã giới thiệu cho đi gặp các cụ: 

Nguyễn Đình Thụ (họ Nguyễn gốc Đặng) 82 tuổi. 

Nguyễn Văn Điển (họ Nguyễn gốc Đặng) 80 tuổi. 

Bà Nguyễn Thị Veo (họ Nguyễn gốc Đặng) 85 tuổi. 

Nguyễn Văn Điền (nhà giáo) 47 tuổi. 

Nguyễn Lương Chuyển (nhà giáo), 65 tuổi. 

Con cháu chi họ Nguyễn (gốc Đặng), có khoảng 100 khẩu. 

Theo thông tin các cụ cho biết: 

Xóm Ao Kình (có tên như vậy là vì ở đây có một cái ao nước sâu và rộng gần 2 mẫu Bắc Bộ, nay vẫn còn hoang sơ). Số khẩu 986, số hộ 275. Trước năm 1945 số hộ có 28, số khẩu trên dưới 100. Họ Đặng về đây đã 9-10 đời đổi sang họ Nguyễn (có lẽ sau khi Đặng Trần Thường bị hại). 

Hiện nay thôn Ao Kình đông nhất có họ Nguyễn, họ Bùi. Họ Nguyễn còn có họ Đinh đổi sang. Cụ Nguyễn Văn Tụy (gốc họ Đinh) kể lại: “Trước kia cụ tổ nhặt được vật quý mang nộp cho quan lang. Quan lang cho cấy ruộng tốt. Được 3 năm thì lấy lại, không còn ruộng cấy, hai anh em bèn bỏ về Ao Kình lập nghiệp bằng nghề đánh cá. Rồi đổi sang họ Nguyễn đã được 5 - 6 đời. 

Vụ án Ao Kình: Xưa kia xóm Ao Kình bị giặc tàn phá, dân tình đi lưu tán khắp nơi (có lẽ là cuộc chiến giữa Tây Sơn với nhà Trịnh hay Tây Sơn với nhà Nguyễn sau này) được cụ Tào Binh (Đặng Trần Thường) chiêu mộ về lập lại xóm thôn. Cụ đưa cả người quê cụ lên lập ấp. Người quê cụ nhờ bóng vía cụ coi khinh cả quan Lang không chịu nộp thuế. 

Còn Bến Hội: Chính là Chợ Bến (Hòa Bình) cũng là nơi chiến tranh tàn phá được cụ chiêu dân về lập ấp. Dân Bến Hội cũng không nộp thuế ruộng khai hoang cho quan lang, vì thế 2 xóm có tên trong sổ đen - xóm Gai Ngạnh. 

Có lẽ vì vậy khi Lê Chất ra Bắc Thành nhận chức Tổng trấn, Đặng Trần Thường phụng mạng vào Kinh. Đó là cơ hội để quan Lang tố cáo 2 bản. Và cũng là cơ hội để Lê Chất trả thù Đặng Trần Thường về mối hiềm khích xưa. Nguyễn Ánh có cớ để loại Đặng Trần Thường để tuyệt diệt mầm hậu họa “Phục hưng triều Lê”. 

Đây chỉ mới là một giả thuyết. Mong được các nhà sử học quan tâm tìm hiểu thêm.     

Nguồn: hoisuhoc.org, 30/09/2006