Vòng luẩn quẩn của lúa hè thu: Đánh rơi cơ hội vàng

Chi phí cao - năng suất, chất lượng thấp - giá thấp và khó tiêu thụ… Thậm chí ngay trong thời điểm lúa hè thu tăng giá đột biến và nhiều nhà nhập khẩu quốc tế nhảy vào Việt Nam mua gạo, người trồng lúa vùng đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) vẫn chưa được trọn niềm vui. Vì đâu nên nỗi?     

Giữa lúc tưởng chừng như bế tắc đầu ra, sản lượng lúa gạo toàn cầu năm 2011 tăng thì bất ngờ nhiều quốc gia trên thế giới, nhất là khu vực cận sa mạc Sahara tăng cường nhập khẩu gạo vào giờ chót và những tác động từ chính trường Thái Lan đẩy giá lúa - gạo tăng đột biến… Đây được xem là cơ hội vàng để các doanh nghiệp trong nước đẩy mạnh xuất khẩu, khơi thông thị trường lúa gạo hè thu vốn gặp khó khăn đầu ra bởi phẩm chất gạo thấp. Song trên thực tế, nông dân ĐBSCL vẫn khó tiếp cận được cơ hội này.

Giữa lúc rộ thông tin nông dân ĐBSCL trúng mùa, được giá lúa hè thu, chúng tôi về Đồng Tháp - một trong những địa phương có sản lượng lúa dẫn đầu cả nước - và tận mắt chứng kiến một thực tế hoàn toàn khác: Nhiều nông dân “nhắm mắt” bán lúa, tức bán mà không hề thấy mặt người mua, không được “cò kè” giá cả. Vừa bán lúa Jasmine 85 với giá 5.500đ/kg (tươi) nhưng lão nông Vũ Quốc Thông ở ấp 3, thị trấn Sa Rày (Tân Hồng) cứ như bắt được vàng: “Nhờ chủ động bán trước với “cò”, nếu không thì ế”.

Theo lời ông Thông, thời gian gần đây, để bán được lúa, nông dân phải thông qua “cò”, chủ yếu là người địa phương có “máu mặt”. Sau khi nắm số lượng, loại giống, “cò” sẽ móc nối cho thương lái mua để hưởng hoa hồng. Dù biết chắc đó là tiền được lấy từ giá mua lúa của mình, nhưng nếu không chấp nhận “luật” này, nông dân khó lòng bán được sản phẩm. Tuy nhiên, khác với trước là “cò” chỉ ăn hoa hồng với mức 10.000-15.000đ/tấn lúa, bây giờ ông Thông phải chi cho “cò” tiền “trà nước” để có cơ hội chui qua chiếc cửa hẹp.

Sau khi nghe tin VFA tạm ngừng mua gạo tạm trữ, sợ giá lúa sẽ diễn biến theo hướng bất lợi, nông dân đổ xô nhau bán lúa khiến cho thị trường tiêu thụ vốn đang nóng (do đến 80% số nông dân có nhu cầu bán lúa ngay sau khi thu hoạch) càng thêm nóng, thậm chí bùng phát thành “đám cháy”. Gia đình ông Nguyễn Văn Gốm (Tân Mỹ-Thanh Bình) ấm ức: “Biết mình cần tiền, “cò” kêu giá 5.200đ/kg (lúa thường, tươi). Đến lúc bán xong mới biết mình bị mất oan 200đ/kg lúa”.

Đó chỉ mới là một phần sự thật trong chi phí bên ngoài hạt lúa. Do tuân thủ lịch thời vụ, nhiều địa phương xuống giống đồng loạt và thu hoạch cùng thời điểm mưa nhiều, nên nông dân lại phải nhờ “cò” với mức giá tương đương khâu bán lúa mới rước được máy gặt đập liên hợp. Tình trạng này diễn ra khá phổ biến ở Đồng Tháp Mười và vùng Tứ giác Long Xuyên - 2 vựa lúa lớn nhất cả nước.

Trái với nhận định “lúa đang được giá”, GS.TS Võ Tòng Xuân - Hiệu trưởng ĐH Tân Tạo - cho rằng: Lẽ ra giá lúa sẽ còn cao hơn, nông dân còn được hưởng lợi nhiều hơn, đáng tiếc là VFA đã đánh rơi cơ hội quý hơn vàng. Bởi theo GS Xuân, thông thường lúa hè thu rất khó tiêu thụ do sản xuất trong thời tiết bất lợi, gieo trồng trong mùa nắng nóng, thu hoạch trong mùa mưa, chi phí cao, nhưng năng suất, chất lượng lại thấp.

Trong khi đó, mãi đến giữa tháng 5, theo dự báo của FAO, lúa hè thu vẫn nằm trong vòng bất lợi khi giá gạo thế giới có xu thế giảm do sản lượng lúa niên vụ 2010/2011 tăng 2,5% so với niên vụ 2009/2010 (700 triệu tấn - tương đương 466 triệu tấn gạo). Mặt khác, kho dự trữ gạo các nước đạt 138,9 triệu tấn, tăng cao so với năm trước. Tuy nhiên, sau đó cùng với việc Chính phủ Ấn Độ vẫn duy trì lệnh cấm xuất khẩu đối với gạo chất lượng thấp, những tác động từ yếu tố chính trị ở Thái Lan đã đẩy giá thu mua lúa ở nước này tăng thêm 40% (từ 300 lên 495USD/tấn lúa) tương ứng với giá 7.800đ/kg (lúa thường), gần 9.500đ/kg (lúa Hương Lài). Theo cam kết của Chính phủ Thái Lan, giá lúa sẽ tiếp tục tăng thêm 50% vào vụ lúa mùa.

“Với tình hình này, nhiều công ty quốc tế sẽ chuyển hướng sang mua gạo VN để cung cấp cho các thị trường bình dân như Châu Phi” - GS Xuân nhấn mạnh. “Thay vì tính toán thật kỹ để đưa ra giải pháp vừa đảm bảo an ninh lương thực, vừa tận dụng cơ hội để gia tăng lợi nhuận cho nông dân, VFA lại ngang nhiên công bố lệnh tạm ngừng mua 1 triệu tấn gạo tạm trữ khi cho rằng với giá bán hiện nay nông dân đã có thể lãi 30% theo chủ trương của Chính phủ”.

Hành động này được xem như mũi kim làm xì hơi quả bong bóng, ngay khi VFA ban bố quyết định, thị trường tiêu thụ lúa vùng ĐBSCL lựng sựng cả về sức mua lẫn giá bán, bởi không chỉ nông dân nôn nóng bán tháo lúa để tránh nguy cơ tuột giá, mà ngay cả lực lượng hàng xáo cũng dè dặt hơn, cả về giá lẫn lượng khi mua. Theo PGS-TS Nguyễn Tri Khiêm (khoa KT-QTKD, ĐH An Giang) tuy là có tăng, nhưng giá lúa hiện nay vẫn còn lỗi nhịp với giá thực của thị trường.

Theo nhiều nhà nông học và lão nông tri điền, tuy giá hè thu năm nay tăng khoảng 46% so cùng kỳ năm trước, nhưng nông dân chưa tiếp cận được với mức lãi 30%, bởi nhiều mặt hàng vật tư nông nghiệp tăng đến 50%. Trong khi đó, theo ThS Nguyễn Phước Tuyên - Trưởng phòng Nghiên cứu khoa học và thông tin, Sở Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn Đồng Tháp - do năm nay Bộ NNPTNT có chủ trương tăng diện tích lúa thu đông, nên nhiều địa phương đã tổ chức xuống giống vụ hè thu 2011 vào tháng 3- 4.

Đây là thời điểm nắng nóng, nhiều dịch bệnh nên chi phí bơm tưới, phun thuốc bảo vệ thực vật tăng nhiều lần so thường kỳ. Ngoài ra, do thu hoạch đồng loạt vào thời điểm mưa bão, nên chi phí cắt, gặt và phơi sấy đều tăng mạnh. Theo tính toán sơ bộ, chỉ riêng các khoản giống, bơm tưới, thuốc BVTV và thu hoạch, giá thành vụ lúa hè thu lên đến khoảng 3.000đ/kg. Đó là chưa kể đến khoản chi phí vô hình mà phần lớn nông dân đều phải trả: Lãi suất nóng từ các cửa hàng vật tư nông nghiệp...

Lão nông Lê Văn Lam, xã Tân Phước (Tân Hồng-Đồng Tháp) - người từng gửi thư lên Thủ tướng Chính phủ kể những nỗi thống khổ của nông dân trồng lúa - cho biết, do tích lũy rất thấp nên phần lớn nông dân phải mua vật tư nông nghiệp trả chậm với mức lãi khá đậm. Bình quân, cửa hàng kê thêm 20.000đ/bao phân, rồi tính lãi 3%/tháng.

Riêng thuốc BVTV, nông dân phải chịu mức lãi 10-50% tùy thời gian sử dụng. Ngoài ra, nhiều nông dân còn phải trả thêm chi phí mà các nhà quản lý thường bỏ qua: Lao động gia đình và lợi nhuận từ đất. “Nếu tính cả chi phí lao động gia đình và tiền cho thuê đất với giá 3 triệu đồng/công/năm thì lợi nhuận của vụ hè thu năm nay chỉ khoảng 10%” - ông Nguyễn Văn Trãi - Chủ nhiệm HTX Tân Cường (Tam Nông-Đồng Tháp) - nhấn mạnh.