Vị thế của biển trong cái nhìn cảu cá vua đầu triều Nguyễn

Các vau triều Nguyễn đương thời đều thân hành xem xét các cửa biển, đặc biệt là cửa Thuận An và Đà Nẵng và có những đánh giá rất cao về vị thế chiến lược của các của biển này. Như năm 1830, Minh Mạng xem pháo đài Trấn Hải và đánh giá: “thật là thành bằng đồng và hào chứa nước sôi cảu Kinh sư vậy” ^|10.240-241|.

Minh Mạng năm thứ 10 (1829), dụ rằng: “bờ cõi nước ta dài theo ven biển, vốn dùng binh thuyền làm nghề sở trường. Triều Lê bỏ việc võ bị ở ven biển, nhà Tây Sơn thao diễn hai quân không tinh phục, để cho đến nỗi mất nước. Đức hoàng khảo Thế tổ Cao hoàng đế nhà ta, khôi phục đất cũ, uy danh dậy khắp bốn phương phần nhiều nhờ sức thuỷ quân, nay dẫu ở lúc thời bình, càng không nên bỏ qua, phải sức cho quân lính thao diễn ngày đêm cho thuần thục, lại nhân thể tuần tiễu ngoài khơi cũng là làm một việc mà được cả hai điều thuận lợi. Mới khiến thuỷ quân tuần tiễu phận bể, từ Quảng Trị trờ về phía bắc đi lại thao diễn, lại sai các địa phương ở gần hải phận, xem xét có những kẻ đá nằm ngầm đáy nước sâu nông rộng hẹp thế nào, vẽ thành đồ bản giao cho thuỷ quân để biết chỗ nào hiểm trở, chỗ nào bằng phẳng” ^|9.293|.

Khi cử Nguyễn Tri Phương vào giữ chức tuần phủ Quảng Nam, Quảng Ngãi năm 1840, Minh Mạng nói về việc phòng giữ cửa biển là để “bọn giặc dù muốn dòm nom cũng không thể thừa được sơ hở của ta. Đó là kế hoạch lớn, ràng rịt cửa tổ ngay từ lúc chưa mưa, để giữ vững bờ cõi của mình” ^|10.275|.

Vừa thao diễn lại kết hợp thuần tiễu là việc làm có nhiều điều lợi, được Minh Mạng quan tâm. Năm 1831, binh thuyền đi tuần tra mặt biển “đi lại diễn tập, phóng chạy, đều hướng vào chỗ sâu và các đảo lớn, đảo nhỏ, đi tuần quanh khắp hết, cần khiến cho lúc tiến lúc dừng đều được rèn kỹ, đường biển” ^|5.395|.

Thiệu Trị nhiều lần xuống Thuận An, có một lần (5-1847) ông xuống Thuận An xem tập thuỷ trận, hôm sau “đem ra 8 bài thơ vịnh cảnh Thuận An cho các quan xem” ^|1.349|.

Với việc tham dò ráo riết cũng như sự xuất hiện ngày càng nhiều các hạm đội phương Tây trên vùng biển Việt Nam , tháng 10-1839, Minh Mạng sai phái thuyền ra ngoại dương “làm việc công”. Minh Mạng cho biết mục đích của nó: “không phải để mua hàng hoá mà để biết rõ núi sông phong tục, nhân vật, xem kỹ la bàn, ghi chép rõ ràng cho biết phương hướng... Ta phái binh thuyền ra nước ngoài là muốn quen đường biển và biết tình thế phong tục các nơi, không để cầu lợi” ^|4.53|.

Về hải đảo các vua Nguyễn tiếp tục có cái nhìn đúng đắn về các quần đảo của Đại Việt. Đó là sự kế thừa cái nhìn hướng biển của cha ông. Giáo sư Hoàng Xuân Hãn trong khảo cứu Thử đặt vấn đề Hoàng Sa, phân tính các tài liệu của Lê Quý Đôn ( Phủ biên tạp lục), Phan Huy Chú ( Lịch triều hiến chương loại trí); các bản đồ thời Lê, toàn tập Thiên Nam lộ đồcủa Maspéro (1741) và Giao châu chícũng của Maspéro để lại có bức đồ “Quảng Nam xứ” (đời Lê) rồi “Hồng Đức bản đồ” “Thuận Hoá địa đồ nhật trình”,... Giáo sư kết luận “Về các bản đồ trước thời Gia Long cho biết rằng “bãi” Tràng Sa hoặc Cát Vàng được coi là phần quan trọng của đất Việt”. ^|3.8-11|.

Trên thực tế, chỉ một thời gian ngắn quần đảo này lại có giá trị lớn: “những đảo ấy đáng lẽ không giá trị nếu nghề chài ở đó không phồn thịnh và không bù hết mọi nguy nan cho kẻ phiêu lưu. Từ lâu đời, những thuyền phần lớn từ Hải Namtới đã hàng năm thăm các bãi nổi này và tiến hành viễn du ra xa đến tận bờ đảo Borneo... Chính phủ An Nam thấy những món lợi có thể mang lại nếu một ngạch thuế được đặt ra bèn lập những người trưng thuyền và một trại quân nhỏ ở chỗ này để thu thuế mà người ngoài tới đây đều phải trả và để bảo vệ người đánh cá bản quốc” ^|3.12|.

Chaigneau (Nguyễn Văn Thăng) ghi lại việc Gia Long khẳng định lại chủ quyền Hoàng Sa rằng: “Nước Cochinchine mà vua bây giờ lấy hiệu Hoàng đế gồm xứ Cochinchine thật hiệu, xứ Đông Kinh, một phần xứ Cao Miên, một vài đảo có cư dân không xa bờ biển và quần đảo Paracel hợp thành bởi những tiểu đảo, gềnh, đá không dân cư. Chỉ đến năm 1816, mà Hoàng đế bây giờ mới lấy chủ quyền trên quần đảo ấy” ^|3.12-13|.

Tháng Giêng năm 1836, Ming Mạng sai “thuỷ quân suất đội Phạm Hữu Nhật đem binh quyền qua Quảng Ngãi, thẳng tới bãi Hoàng Sa, không nệ hòn cù lao nào, hễ dài ngang, rộng cao, chu vi và bốn phía gần đó có mọc cát ngầm hay không, từ cửa biển ra đó đường thuỷ đi mấy dặm; đá gần bờ biển huyện nào, làng nào; đến đâu khám xét rõ ràng; rồi cắm tiêu làm dấu vẽ thành đồ bản đem lên ngài ngự lãm” ^|1.257|.

Năm 1835 nhà Nguyễn cho lập đền thờ thần Hoàng Sa ở bãi biển tỉnh Quảng Ngãi: “bãi Hoàng Sa ở ngoài biển có một có một chỗ cây cối rậm tốt, trong cồn có giếng, phía tây nam có cổ miếu có bia khắc 4 chữ “Vạn lý ba bình”. Ngài sai cho lập miếu lập bia, đàng trước xây cái bình phong” ^|1.250|.

Hoàng việt địa dư chí(không đề tên tác giả) cung cấp cho chúng ta biết những tư liệu quý bổ xung về việc khai thác, khẳng định chủ quyền ở Hoàng Sa. “Quần đảo Hoàng Sa ở ngoài khơi, vua các đời trước đặt ra đội quân giữ Hoàng Sa gồm 70 người, thường là lấy người xứ An Vĩnh (Quảng Ngãi - huyện Bình Sơn – phu Tư Nghĩa) để luôn luôn canh giữ. Hàng năm cứ đến tháng 3 nhận lệnh mang theo lương thực trong 6 tháng rồi dùng 5 chiếc thuyền ra khơi, đi trong 3 ngày 3 đêm thì đến đảo, đến nơi vừa canh giữ cừa đánh cá mà ăn. Vật báu ở đó rất nhiều, nên đội quân này vừa làm nhiệm vụ canh giữ, vừa khai thác vật báu” ^|11.577|.

Châu bản thời Minh Mạng cho biết về việc vãng thám, khẳng định chủ quyền trên đảo Hoàng Sa như sau: “Phúc tấu của bộ Công ngày 12 tháng 12 năm Minh Mạng 17 (1836), châu phê: “mỗi thuyền vãng thám Hoàng Sa phải đem theo 10 tấm bài gỗ (cột mốc dài 4,5 thước, rộng 5 tấc khắc sâu dòng chữ “năm Bính Thân (Minh Mạng 17) họ tên cai đội thuỷ quân phục mệnh đi đo đạc cắm mốc ở Hoàng Sa để lưu dấu. Đã phái thuỷ quân chánh đội trưởng Phạm Hữu Nhựt, giờ Mão hôm qua đi Ô thuyền rời Thuận An vào Quảng Ngãi quản xuất vãng thám Hoàng Sa kỳ nầy. Bộ đã cho làm đủ số cột mốc gửi gấp vào Quảng Ngãi. Châu cải (vua sửa lại: “báo gấp cho Quảng Ngãi thực thi ngay, giao cho tên ấy nhận điện”. Châu phê: “thuyền nào đi tới đâu cắm mốc tại đó để lưu dấu” ^|2.190|.

Việc vãng thám Hoàng Sa rất quan trọng, tuy vất vả nhưng rất được quan tâm, đặc biệt là thời Minh Mạng, nhà nước thường hỗ trỡ nhiều cho những người tham gia, dụ ngày 13-7-1837, cho biết “trước có phái thuỷ sư, giám thành, binh dân 2 tỉnh Quảng Ngãi, Bình Định đi Hoàng Sa đo đạc cắm mốc, vẽ đồ trừ bọn Phan Văn Biện gồm 4 tên can tội đã có chỉ phạt trượng, còn binh dân đi theo lặn lội biển cả cực khổ, thưởng mỗi tên binh đinh một tháng lương, dân phu mỗi tên 2 quan tiền ^|2.191|. Tấu của Quảng Ngãi ngày 19 tháng 7 năm Minh Mạng 19 (1838): “xin chiếu lệ miễn thuế năm nay cho 2 thuyền “Bổn chinh thuyền” đã đưa binh dân đến Hoàng Sa đo đạc giáp vòng từ hạ tuần tháng 3 tới hạ tuần thang 6, hoàn tất công vụ nay đã trở về” ^|2.191|.

Vào thời Thiệu Trị, việc vãng thám vẫn được tiếp tục nhưng vào giai đoạn sau, từ năm 1845, vì “công vụ bận rộn” nên việc vãng thám luôn bị châu phê “đình hoãn” mỗi khi Bộ công xin ý kiến. Phúc tấu của bộ Công ngày 26 tháng 1 Thiệu Trị thứ 7 (1847): tháng 6 Thiệu Trị thứ 5 (1845) phụng sắc về việc đình hoãn thám Hoàng Sa. Nay phúc tấu đợi chỉ có nên vãng thám Hoàng Sa kỳ này hay không?. Châu phê: “đình hoãn” ^|2.191|.

Tấu của bộ Công ngày 28-12 Thiệu Trị thứ 7 (1847): hàng năm vào mùa xuân, theo lệ phái binh thuyền vãng thám vào Hoàng Sa thuộc hải cương nước nhà cho thành thục đường đi lối lại. Năm 1845 có chỉ đình hoãn kỳ vãng thám1846. Vì công vụ bận rộn, năm nay cũng xin được đình hoãn. Châu phê: “đình hoãn” ^|2.191|.

Với những trình bày trên cho thấy các vua Nguyễn rất quan tâm tới vùng biển. Trong cái nhìn của vua Nguyễn, vị thế của biển, đảo được đánh giá rất cao, thể hiện cái nhìn hướng biển đúng đắn. Đó là cơ sở để các vua Nguyễn tổ chức và tiến hành các hoạt động bảo vệ vùng biển. Nhưng đáng tiếc cái nhìn của các vua triều Nguyễn chỉ dừng lại ở mức độ bố phòng, chưa có tư tưởng tiến công, xây dựng hạm đội mạnh để thực hiện phòng ngự từ xa. Nếu nghề đóng tàu và xây dựng hạm đội phát triển mạnh từ thời các chúa Nguyễn đến thời Gia Long, thì các vua về sau không được quan tâm như trước (xem Litana trên Xưa & Nay, số 131, tháng 1-2003, tr21). Đó cũng là một trong những nguyên nhân thất bại của uân đội triều Nguyễn trước cuộc tấn công của Pháp cuối thế kỷ 19.