Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam
Thứ ba, 27/08/2013 21:48 (GMT+7)

Vị huynh trưởng thông tuệ

Trong cuốn Tại sao Việt Nam, thiếu tá tình báo Mỹ Archimedes L.A.Patti khi viết về những con người và sự kiện ở Hà Nội vào tháng 9.1945 đã nêu một chi tiết thú vị: “Một vị khách đợi tôi ở biệt thự. Đó là ông Tạ Quang Bửu, một người Việt Nam ưu tú, có lẽ gần 30 tuổi. Tôi nhớ hình như đã trông thấy ông ở đâu đó nhưng không chắc lắm. Tôi và Bernique bắt tay ông. Ông tự giới thiệu là do Bộ Nội vụ cử tới. Ông nói tiếng Anh hoàn hảo với giọng đặc Oxford, không lơ lớ chút nào, khiến tôi sững sờ kinh ngạc...”.

Tất nhiên, một sĩ quan tình báo như Patti không thể nhầm về thứ tiếng Anh hoàn hảo đặc Oxford của GS Tạ Quang Bửu. Năm 1934, ông Tạ Quang Bửu được Trường đại học Bordeaux (Pháp) trao đổi sang Đại học Oxford (Anh). Cũng tại Anh, ông đã học thêm ngành vật lý lượng tử. Trước năm 1934, ông  theo học chương trình cử nhân khoa học ở Đại học Sorbonne, học toán ở các đại học Paris và Bordeaux. Điều kỳ lạ là ông Tạ Quang Bửu học rất nhiều nhưng chỉ có duy nhất một bằng cử nhân toán học.

http://www.thanhnien.com.vn/PublishingImages/img-thanhnien/news-pbdes.jpg;pv8b664f0583babad9

Với các nhà khoa học thế giới, có người đã nhận xét: GS Tạ Quang Bửu như một “bình thông nhau”, mở cánh cửa cho khoa học Việt Nam hòa nhập

http://www.thanhnien.com.vn/PublishingImages/img-thanhnien/news-pbdes-2.jpg;pvbfb510943cb34975

Cũng có thể coi đó là sự khôn ngoan của một học sinh nghèo mà ham học - “lách” thông lệ học xong, nhận bằng là về nước bằng cách học gần hết giáo trình lại xin học sang giáo trình khác để thâu tóm trong hành trang trước khi về nước càng nhiều kiến thức càng tốt. Với ông, học là để có tri thức, để phụng sự Tổ quốc chứ không phải để có bằng cấp.

Cũng chính vì thế, trở về nước năm 1935, ông không ra làm quan mà đi dạy toán và tiếng Anh tại Trường Phú Xuân, Trường Providence (Thiên Hựu) ở Huế. Cũng thời gian đó, ông tranh thủ tự học thêm, nghiên cứu cơ học lượng tử và phương trình vi phân.

Sau Cách mạng Tháng Tám 1945, GS Tạ Quang Bửu ra Hà Nội, đảm nhận chức vụ Tham nghị trưởng Bộ Ngoại giao từ tháng 9.1945 đến tháng 1.1946. Tháng 8.1947, GS Tạ Quang Bửu là Bộ trưởng Bộ Quốc phòng. Năm 1948, ông xin trở lại cương vị thứ trưởng và đề nghị giao chức vị bộ trưởng cho Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Sau năm 1954, ông lại xin thôi chức thứ trưởng để làm Hiệu trưởng Đại học Bách khoa Hà Nội vừa mới thành lập. Nhưng dù có đảm nhiệm chức danh hay không ông đều toàn tâm toàn ý phục vụ Tổ quốc, phụng sự nhân dân...

Nhà khoa học đa tài

GS Tạ Quang Bửu là nhà khoa học đa tài uyên bác trên nhiều lĩnh vực, không chỉ trong khoa học tự nhiên mà cả trong nhiều ngành khoa học xã hội. Thậm chí có người còn ví ông với nhà bác học Lê Quý Đôn.

Ông là một nhà “cổ học” thực thụ, đọc được nguyên bản Hán ngữ các sách kinh điển của Nho gia, Đạo gia như: Luận ngữ, Đại học, Trung dung, Mạnh tử, Đạo đức kinh, Nam Hoa kinh… và nhiều tác phẩm triết học Trung Hoa cổ đại khác.

Ông cũng thành thạo “tân học”, giỏi tiếng Anh, tiếng Pháp, sử dụng được tiếng Đức, đọc được tiếng Nga, tiếng Ba Lan, tiếng Hy Lạp cổ, tiếng La tinh. Khi Chủ tịch Hồ Chí Minh kiêm Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa non trẻ, Tạ Quang Bửu giúp Người tiếp các nhà ngoại giao Anh, Mỹ và soạn thảo các bức công hàm, điện thư gửi J.Stalin, H.Truman, J.Byrnes...

Với lĩnh vực tưởng như xa vời với khoa học là thể thao, Tạ Quang Bửu cũng xuất sắc một số môn và truyền đạt lại kinh nghiệm luyện tập cho các “đàn em”: đánh bóng bàn theo kiểu Barma (đương kim vô địch thế giới về bóng bàn, người Hungary), tập điền kinh theo phương pháp khoa học, dạy bơi sải... Trong cuộc thi ở Trại Tráng sĩ của Tổ chức Hướng đạo thế giới, năm 1938 tại Anh, ông thuyết giáo về kinh Phúc âm ở một nhà thờ Tin lành hấp dẫn đến mức có người tưởng ông là... mục sư. Sau cuộc thi này, ông được “phong” trại trưởng và là đại diện huấn luyện cho toàn Đông Dương.

Tháng 7.1945, trước những chuyển biến mạnh mẽ của tình hình, cùng với luật sư Phan Anh, GS Tạ Quang Bửu, với vai trò Huynh trưởng Hướng đạo sinh Trung kỳ, đã tương kế tựu kế sáng lập Trường Thanh niên tiền tuyến Huế để công khai tập hợp và rèn luyện thanh niên, chuẩn bị lực lượng cho thời cơ giành độc lập dân tộc đang đến gần.

Ngoài đời thường, GS Tạ Quang Bửu có quan hệ gắn bó thân thiết và có ảnh hưởng lớn với nhiều nhà khoa học có uy tín ở Việt Nam: cố GS Nguyễn Văn Đạo, cố GS Vũ Đình Cự, GS Hoàng Tụy, GS Phan Đình Diệu, GS Nguyễn Cảnh Toàn, GS Nguyễn Văn Hiệu, GS Hoàng Xuân Sính, GS Nguyễn Lân Dũng, GS Đặng Vũ Minh, GS Hà Huy Khoái, TS Ngô Huy Cẩn (thân phụ GS Ngô Bảo Châu)... Ông cũng có quan hệ thân thiết với các nhà khoa học gốc Việt ở nước ngoài: Frédéric Phạm, Lê Dũng Tráng, cố GS Bùi Trọng Liễu...

Với các nhà khoa học thế giới, có người đã nhận xét: GS Tạ Quang Bửu như một “bình thông nhau”, mở cánh cửa cho khoa học Việt Nam hòa nhập. Ngay trong những năm chiến tranh ác liệt, để cập nhật kiến thức cho đội ngũ toán học nước ta, ông đã mời nhiều nhà toán học Pháp được tặng giải thưởng toán học Fields như Laurent Schwartz hay Alexandre Grothendieck sang thăm Việt Nam, giảng về các vấn đề toán học hiện đại nhất.

Cuộc đời và sự nghiệp của GS Tạ Quang Bửu đã để lại tấm gương của một trí thức uyên bác đa ngành mang một nhân cách lớn. Ông là niềm tự hào của giới trí thức và cách mạng Việt Nam.

GS Tạ Quang Bửu (1910 -1986) quê ở Nghệ An. Ông là Bộ trưởng Bộ Quốc phòng (1947); Hiệu trưởng Đại học Bách khoa Hà Nội (1956  - 1961); Bộ trưởng Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp (1965 - 1976); đại biểu Quốc hội từ khóa I đến khóa VI (1946 - 1981). Ông đã được Nhà nước Việt Nam tặng thưởng Huân chương Độc lập hạng nhất, Huân chương Chiến công hạng nhất... Năm 1996, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh (đợt 1) về khoa học công nghệ.

Xem Thêm

Tin mới

Liên hiệp Hội tỉnh Đắk Lắk – Thành viên tích cực của Mặt trận trong giai đoạn mới
Trong hệ thống Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Liên hiệp Hội tỉnh Đắk Lắk là tổ chức tập hợp, đoàn kết đội ngũ trí thức KH&CN, làm cầu nối giữa trí thức với Đảng, Nhà nước và Nhân dân. Trong giai đoạn mới, phát huy vai trò thành viên của Mặt trận, Liên hiệp Hội tăng cường phối hợp, phát huy trí tuệ đội ngũ trí thức, góp phần củng cố khối đại đoàn kết và thúc đẩy tỉnh Đắk Lắk phát triển nhanh, bền vững.
VUSTA tổng kết 15 năm triển khai Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS
Ngày 12/11/2026, tại Quảng Ninh, Ban Quản lý dự án VUSTA - Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS tổ chức tổng kết dự án giai đoạn 2024-2026, đồng thời nhìn lại toàn bộ chặng đường hoạt động giai đoạn 2011-2026. Sự kiện đánh dấu 15 năm VUSTA đóng vai trò là cầu nối chiến lược, gắn kết cộng đồng cùng hệ thống y tế công của Việt Nam trong công tác phòng, chống dịch bệnh.
Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38: Lần đầu tiên trao 02 giải Đặc biệt, ghi nhận 312 đồ án dự thi
Sáng 15/11, tại Hà Nội, Lễ trao Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38 năm 2026 được tổ chức nhằm vinh danh những đồ án xuất sắc thuộc lĩnh vực Kiến trúc - Xây dựng. Mùa giải năm nay ghi nhận số lượng tham dự cao kỷ lục với 312 đồ án đến từ 29 trường đại học trên cả nước. Đặc biệt, lần đầu tiên trong lịch sử 38 năm tổ chức, Giải thưởng trao hai giải Đặc biệt cho những đồ án có chất lượng nổi bật.
Bắc Ninh: Hội thảo Sử dụng và khai thác công cụ sở hữu trí tuệ
Ngày 12/11, Liên hiệp các Hội Thành phố đã phối hợp Cục Sở hữu trí tuệ- Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức Hội thảo “Sử dụng và khai thác công cụ sở hữu trí tuệ thúc đẩy hoạt động nghiên cứu phát triển và đổi mới sáng tạo trong các trường đại học, cao đẳng trên địa bàn Thành phố Bắc Ninh”.
Đắk Lắk: Phát huy giá trị rừng và biển trong phát triển kinh tế xã hội của tỉnh
Việc hợp nhất tỉnh Đắk Lắk và tỉnh Phú Yên đã hình thành một không gian phát triển mới, kết nối vùng cao nguyên với duyên hải, kết nối đại ngàn với Biển Đông. Đây không chỉ là sự thay đổi về địa giới hành chính mà còn mở ra cơ hội tổ chức lại không gian phát triển, khai thác và sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực tự nhiên, văn hóa và con người.
Đẩy mạnh giáo dục STEM, tạo nền tảng phát triển nhân tài khoa học và công nghệ tại An Giang
Ngày 12/11, Liên hiệp Hội Việt Nam phối hợp với Liên hiệp Hội tỉnh An Giang tổ chức Hội thảo “Đẩy mạnh giáo dục STEM để phát triển nhân tài khoa học và công nghệ tỉnh An Giang”. Hội thảo có sự tham dự của lãnh đạo Liên hiệp Hội Việt Nam, đại diện Liên hiệp Hội các tỉnh, thành phố, các cơ quan sở ngành đại phương, trường đại học, cán bộ quản lý giáo dục và đông đảo thầy cô giáo trên địa bàn tỉnh.
Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với hành trình gìn giữ di sản Kinh Bắc
Nhân dịp kỷ niệm Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11), sáng 12/12 tại Hà Nội, Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc (trực thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam) đã phối hợp với Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề “Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với Di sản văn hóa dân tộc”.