Vận mệnh ngành toán Việt sắp thay đổi?

- Giáo sư lý giải như thế nào về “hiện tượng Ngô Bảo Châu”?

Khi Ngô Bảo Châu còn học phổ thông, tôi có dạy một số buổi ở đội tuyển của Châu trước khi lên đường đi thi Olympic toán quốc tế. Đó là một người có tài năng xuất chúng. Một người đặc biệt kiên trì, có ý chí vô cùng lớn, dám dấn thân cho toán học, đặt cả sự nghiệp của mình vào đó (từ khi làm luận án tiến sĩ đến nay Ngô Bảo Châu vẫn không thay đổi mục tiêu lớn đã đặt ra từ đầu, mặc dù đó là một đề bài vô cùng khó). Thứ ba, Ngô Bảo Châu có một phẩm chất xứng đáng là nhà khoa học: sự tự tin. Điều cuối cùng, anh may mắn được làm việc tại một trung tâm toán học lớn, có đủ điều kiện để theo đuổi đam mê. Nếu không hội đủ cả bốn yếu tố trên, rất khó có được “hiện tượng Ngô Bảo Châu”.

- Thưa giáo sư, có một sự thật là, những năm qua, ngoài những dịp học sinh của ta đi thi Olympic toán có thành tích cao được nhiều người biết đến, ngành toán trong nước nói chung có vẻ trầm lắng…

- Tôi có lần đã ví toán học cần cho cuộc sống như không khí, nhưng không khí thì trong suốt. Toán học trong đời sống cũng vậy. Số người biết đến Ngô Bảo Châu chắc sẽ ít hơn số người biết đến cầu thủ Lê Công Vinh hay ca sĩ Hồ Ngọc Hà… Đổi lại là chúng tôi được làm việc mình thích, cho nên nếu có “hy sinh” cho toán học thì cũng là sự công bằng.

- Việc nhà toán học Ngô Bảo Châu hàng năm vẫn về nước dạy, được trả lương mức cao nhất 5 triệu đồng/tháng, chỉ bằng một ngày lương đi dạy ở nước ngoài, cho thấy đời sống của người làm khoa học trong nước nói chung, trong đó có các nhà toán học, chưa đủ mạnh để tạo nên những “đột biến”, thưa giáo sư?

- Nghề toán cũng như lĩnh vực khoa học nói chung đều nghèo, rất khó khăn cho thế hệ trẻ để họ có thể kiên định đi theo con đường này. Trong khi đó, Nhà nước vẫn chưa có chính sách thu hút nhân tài thực sự hiệu quả. Tôi hy vọng trường hợp Ngô Bảo Châu được mời về, trả lương cao, cấp căn hộ… sẽ mở ra một thay đổi đột phá trong chính sách của Nhà nước. Ngô Bảo Châu vốn được đào tạo trong nước, trong một thời gian ngắn được đào tạo và làm việc ở nước ngoài, đã giành được đỉnh cao, chứng tỏ chính sách đào tạo tốt không chỉ ở bậc phổ thông mà cả ở bậc đại học và sau đại học, đã dẫn đến kết quả đó. Phải nói rằng, Ngô Bảo Châu đã làm cho các nhà lãnh đạo nhận ra vấn đề nguồn nhân lực cho các ngành khoa học cơ bản trong nước một cách rõ rệt hơn. Vấn đề là, thu hút người tài từ bên ngoài là rất cần, nhưng song song với việc đó, phải tạo điều kiện cho người trong nước phát triển tốt vì đây là lực lượng chủ yếu, có thế người ở ngoài mới mong muốn trở về…

- Vậy, nói rõ hơn, “sự kiện Ngô Bảo Châu”, theo giáo sư, sẽ không chỉ là câu chuyện một người Việt Nam trẻ tuổi giành được “Nobel của toán học”, mà còn là câu chuyện rất lớn liên quan đến “vận mệnh” ngành toán?

- Từ năm 2007, cùng với Bộ Giáo dục và Đào tạo, Viện Toán, Hội Toán và một số trường đại học đã xây dựng Chương trình phát triển toán học trong 10 năm (2011 - 2020) với những mục tiêu phát triển toàn diện, đòi hỏi đầu tư tương đối lớn: 800 tỉ đồng. Toán học Việt Nam chưa bao giờ nhận được con số đầu tư cỡ đó. Tôi chưa biết chương trình có được chấp nhận hay không, nhưng khi đệ trình, lần này lần khác vẫn bị phản đối và chưa được thông qua. Nếu được thông qua, toán học sẽ được thúc đẩy một bước mạnh mẽ và từ đó thúc đẩy các ngành khoa học cơ bản khác phát triển. Như thế, sự kiện Ngô Bảo Châu có thể coi là một “cú hích”, một may mắn lớn cho ngành toán trong nước. Sự kiện đó có một ý nghĩa rất lớn đối với những người làm toán học trong nước. Có thể chúng ta nhìn thấy được một số điều, nhưng còn có những điều rất lớn nữa. Trong khoa học, vai trò cá nhân rất quan trọng. Tôi cho rằng Ngô Bảo Châu có vai trò này trong việc thay đổi “vận mệnh” ngành toán.

- Trên trường quốc tế, học sinh phổ thông Việt Nam khá vẻ vang với các tấm huy chương tại các kỳ Olympic toán học, nhưng ở bậc học cao hơn, thì vị thế quốc tế lại kém hơn. Tại sao vậy, thưa giáo sư?

- Trong giáo dục không thể dùng “gậy tầm vông” để có chất lượng. Thực tế thì đầu tư cho đại học của ta luôn ở mức rất thấp. Sinh viên của ta, nói chung trình độ thấp hơn các nước và càng lên cao trình độ càng thấp so với thế giới. Câu chuyện đầu tư cho giáo dục, do vậy phải là sự tổng thể của các nguồn lực: gia đình, xã hội, Nhà nước… Học trò xuất sắc bậc phổ thông mà ở bậc học cao hơn tiếp tục được đầu tư không thua các nước, thì kết quả cũng không thua các nước. Một vấn đề khác, xã hội Việt Nam vốn trọng bằng cấp, nhưng trọng một cách hình thức, ít khi phân biệt bằng cấp của trường này trường kia, tốt nghiệp loại gì, để nhiều người học giỏi ra trường lại thua cả người học kém hơn mình. Điều này khiến sinh viên không chịu nỗ lực để học giỏi. Do vậy, đổ lỗi giáo dục đại học kém chất lượng hoàn toàn do ngành giáo dục hay ông bộ trưởng là bất công. Phải thấy xã hội cũng có trách nhiệm trong việc này. Chừng nào xã hội còn không nhìn vào bằng cấp gắn với tên trường, thì tình trạng trên còn chưa thay đổi.

- Một số bà mẹ còn lo sợ chất lượng dạy chữ, dạy người ở trường nên phải cho con đi học thêm về kỹ năng sống!

- Tôi nghĩ ở Việt Nam , chuyện dạy chữ, dạy người đã bị phân biệt, thậm chí đối lập nhau. Sai. Dạy chữ cũng chính là dạy người. Nếu nói dạy chữ rồi mà trò chưa “thành người”, đó là do dạy chữ chưa tốt. Học chữ tốt, chắc chắn thành người tốt. Điều này có thể dẫn chứng: dưới mái trường thực dân, chúng ta có được những nhà khoa học, nhà trí thức lớn như Tạ Quang Bửu, Trần Đại Nghĩa… Họ học được trong trường thực dân những kiến thức của nhân loại để từ đó trở thành những nhà khoa học yêu nước chân chính. Kiến thức nhân loại luôn tồn tại khách quan. Ai tiếp thu được nó thì sẽ “thành người”.