Tư vấn, phản biện nâng cao chất lượng quyết sách

- Thưa ông, LHH đảm nhận trọng trách tư vấn, phản biện và giám định xã hội như thế nào?

- Với tư cách một tổ chức xã hội tập hợp rộng rãi trí thức khoa học và công nghệ của cả nước, Liên hiệp Hội và các hội khoa học thành viên có thế mạnh đặc biệt trong tư vấn, phản biện và giám định xã hội. Đây là nơi có ưu thế tập hợp trí tuệ trong mọi lĩnh vực khoa học và công nghệ. Nguyên tắc làm việc là hợp tác và bình đẳng theo mô hình mạng lưới. Các ý kiến đóng góp đều được coi trọng và chỉ được chấp nhận khi có luận cứ thuyết phục qua tranh luận khoa học. Vì vậy, tính khách quan, độc lập được đảm bảo, hầu như không bị sức ép từ hệ thống hành chính.

- Tư vấn phản biện và giám định xã hội có vai trò như thế nào trong việc hoạch định chính sách?

- Việc tư vấn phản biện và giám định xã hội là rất cần thiết cho việc hoạch định các chính sách, giúp các nhà quản lý ra các quyết định một cách khoa học, đảm bảo tính khả thi hiệu quả cao. Các nhà quản lý cần phải thường xuyên lắng nghe và đối thoại với các ý kiến mổ xẻ vấn đề từ nhiều góc độ nhằm hoàn thiện các chủ trương, chính sách, dự án phát triển kinh tế - xã hội trước khi ban hành.

- Các nhà khoa học đã phản biện những trường hợp cụ thể nào?

- Trong hơn hai thập kỷ qua, những phản biện về công trình thủy điện Sơn La, công trình đoạn đường Hồ Chí Minh qua rừng Cúc Phương hay dự án tháo nước hồ Tây, bảo vệ di tích Hoàng Thành, phòng chống dịch cúm gia cầm H5N1… đã có hiệu quả. Dự án thủy điện Sơn La, ban đầu Tổng công ty Điện lực đưa ra phương án với cao trình 265 m tính từ mặt nước biển đến mặt nước hồ. Các nhà khoa học của chúng ta đề xuất phương án cao trình mặt nước 215 m và thiết kế ba bậc thang. Chính phủ đã xem xét và tôn trọng ý kiến các nhà khoa học. Phương án mới đã hạn chế được nguy cơ ngập các vùng đất xung quanh sông Đà, giảm thiểu nguy cơ xảy ra động đất kích thích khu vực Tây Bắc… Đây là kết quả của nghiên cứu định lượng chuyên sâu, liên quan đến các lĩnh vực khoa học công nghệ thủy điện, địa chất kiến tạo, dự báo động đất, môi trường, các vấn đề kinh tế - xã hội học, dân tộc học trong việc di dân và phát triển bền vững. Để có đáp án tối ưu, riêng các chuyên gia của ngành thủy điện không thể làm nổi.

- Chính quyền địa phương có ảnh hưởng thế nào trong việc giám sát, phản biện của các nhà khoa học?

- Lâu nay, nhiều nhà hoạch định chính sách, cán bộ quản lý các cấp thường thích nghe các ý kiến thuận chiều, không muốn nghe các ý kiến khác chiều, thích tư vấn nội bộ, chưa quen sử dụng tư vấn độc lập. Đây là một trong những trở ngại lớn. Nơi nào cấp ủy Đảng, chính quyền các cấp thông suốt và tạo điều kiện thì nơi đó hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội rất thuận lợ

TP HCM, Hà Tĩnh… là những địa phương đi đầu và khuyến khích Liên hiệp Hội tham gia phản biện một số dự án, đồng thời có cơ chế thoáng về tài chính cho Liên hiệp Hội thực hiện công tác này. Theo tôi, cần đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến nhằm nâng cao nhận thức của hội viên, của các cấp Đảng, chính quyền, các ngành, các cấp về hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội. Cần nhận thức rõ, tư vấn độc lập rất có lợi cho việc hoạch định chính sách, thực thi các dự án, góp phần giảm thất thoát, lãng phí, phòng chống tham nhũng. Đồng thời, cũng cần có các chế tài cụ thể cho công tác này.

- Trong thời gian tới, việc tư vấn, giám sát sẽ phát triển như thế nào?

- Việt Nam là một trong các nước đầu tiên mạnh dạn giao công tác này cho Liên hiệp Hội. Trong thời gian qua, với sự chủ động của Liên hiệp Hội và các hội thành viên, Đảng và Nhà nước ta đã sớm quan tâm đến vai trò của tư vấn, phản biện và giám định xã hội. Nay theo tinh thần chỉ đạo của Nghị quyết Trung ương 7 về trí thức và Quyết định 22/2002 của Thủ tướng Chính phủ, Liên hiệp Hội sẽ tập hợp ý kiến đóng góp của các đại biểu về bản dự thảo Quyết định 22 mới, sửa đổi và hoàn chỉnh, trình Thủ tướng phê duyệt.

Thời gian tới, Liên hiệp Hội sẽ tăng cường công tác đào tạo, tập huấn nhằm nâng cao nhận thức cho chuyên gia, nhà khoa học và các thành viên trong Liên hiệp Hội. Việc xây dựng các cơ sở dữ liệu chuyên gia sẽ tiếp tục được thực hiện khẩn trương, chất lượng hơn.

Cũng có thể nghĩ tới việc thành lập một số công ty tư vấn trong hệ thống của Liên hiệp Hội để hỗ trợ cho nhau và giảm bớt khoảng cách về chất lượng giữa tư vấn xã hội và tư vấn chuyên nghiệp. Trong tiến trình CNH-HĐH và hội nhập, nước ta có rất nhiều vấn đề cần tư vấn nhưng có lẽ Liên hiệp Hội chỉ tập trung vào kinh tế vĩ mô, giáo dục đào tạo, khoa học công nghệ, sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường.