Trở lại với trò diễn Xuân Phả
Sự kiện nói trên cũng chính là duyên cớ khởi nguồn của trò diễn Xuân Phả, hay còn gọi là trò “Lân bang ngũ quốc đồ tiến cống”, gồm các trò: Hoa Lang, Xiêm Thành, Tú Huần (tức Lục Hồn Nhung), Ai Lao và Ngô Quốc. Trong đó, nghệ thuật được thể hiện chủ yếu là múa. Trò Tú Huần, Hoa Lang, Ngô Quốc có bài hát, nhưng khi hát vẫn có múa phụ hoạ. Nội dung là những lời hát dân ca hoặc lối hát dân gian theo các làn điệu chèo, chủ yếu nói về quan hệ nam nữ. Riêng trò Hoa Lang, với nội dung của lời ca thì hầu như mang tính chất nghi lễ, chúc mừng...
Trò diễn Xuân Phả là một hệ thống trò diễn riêng của địa phương, xưa kia chỉ diễn ra vào ngày 10 và 11 tháng 2 âm lịch hàng năm trong dịp tết Thành hoàng theo một quy định chặt chẽ. Lễ hội và trò diễn Xuân Phả đã ăn sâu vào đời sống tinh thần, là một nghi lễ thiêng liêng của người dân làng Xuân Phả, có ảnh hưởng sâu rộng tới các vùng lân cận và cả nước. Nó xuất phát từ mục đích tôn thờ tổ tiên, nhớ ơn người có công với nước, đồng thời ca ngợi truyền thống kiên cường, bất khuất của ông cha ta trong lịch sử, thể hiện lòng tự tôn, tự hào dân tộc. Bên cạnh đó, trò diễn Xuân Phả đã được nâng lên thành nghệ thuật rất độc đáo bởi sự hài hước, vui nhộn đi cùng nguyên tắc nghiêm ngặt, khuôn phép trong từng trò diễn, trong các điệu múa, trang phục.
Trò diễn Xuân Phả không những được biểu diễn ở hội làng và các lễ hội khác trong tỉnh Thanh Hoá mà còn được biết đến trong cả nước. NSƯT Hoàng Hải trên cơ sở cốt lõi của Xuân Phả có cải biên đã giành được rất nhiều giải thưởng khi tham gia các liên hoan văn hoá - nghệ thuật toàn quốc. Năm 2000, trò diễn Xuân Phả được mời tham gia chào mừng thời khắc chuyển giao thiên niên kỷ. Tiếp đó, năm 2004, có 180 thanh niên và nghệ nhân làng Xuân Phả được mời biểu diễn tại Festival Huế. Năm 2005, tại ngày hội văn hoá Hội An, tổ chức tại khu di tích Mỹ Sơn, Tuần báo Kinh tế Việt Namđã trao giải thưởng cho các diễn viên và nghệ nhân Xuân Phả.
Trước đó, từ năm 1930, chính quyền thực dân phong kiến đã cho mời các nghệ nhân Xuân Phả đi trình diễn ở nhiều nơi, kể cả tại cung đình Huế. Năm 1935, trò diễn Xuân Phả được mời tham gia góp vui tại hội chợ nông sản và đã được giới thiệu trên báo chí. Năm 1936, vua Bảo Đại cho mời diễn tại kinh đô HUế, sau đó tại Sài Gòn và Hà Nội.
Năm 1939, người Pháp dự định đưa trò diễn Xuân Phả sang Pháp và Mỹ biểu diễn, nhưng không thành do chiến tranh thế giới thứ II bùng nổ. Trải qua những năm tháng chiến tranh với bao thăng trầm, trò diễn Xuân Phả ngỡ như bị mai một đi, nhưng được sự quan tâm của các cấp chính quyền và sự phối hợp của các nghệ nhân tâm huyết, cuối cùng trò diễn Xuân Phả được khôi phục và phát triển. Năm 2001, cùng với việc khôi phục hội làng, trò diễn Xuân Phả đã vinh dự được cấp bằng văn hoá lịch sử cấp quốc gia.
Trò diễn Xuân Phả khởi sắc như ngày nay có lẽ phải nói đến tinh thần yêu văn hoá, nghệ thuật sâu sắc không kể già trẻ, gái trai của nhân dân làng Xuân Phả.
Về xã Xuân Trường những ngày cuối năm; khi hội làng (mồng 10 tháng 2 âm lịch) đã cận kề, đâu đâu chúng tôi cũng bắt gặp không khí tập hát, diễn trò Xuân Phả. Ở đây, từ đứa trẻ lên 10 tới cụ già 70 - 90 tuổi đều biết múa, hát, diễn trò Xuân Phả. Có gia đình cả hai vợ chồng đều tham gia đội trò đi diễn khắp nơi như anh Bùi Văn Hùng và chị Phùng Thị Liên. Chị Liên cho biết: “Anh ấy làm cán bộ văn hoá xã thì phải tham gia thôi, nhưng tôi mê quá nằng nặc theo bằng được. Có những đợt cả hai vợ chồng đi diễn cả tháng trời, con cái nhà cửa phải nhờ ông bà sang trông nom”.
Con em trong làng Xuân Phả ai cũng biết hát, biết múa. Thậm chí, lúc chuyện trò, thỉnh thoảng chúng tôi lại được thưởng thức vài điệu hát trò Xuân Phả từ chính ông Chủ tịch xã Xuân Trường Đỗ Văn Hiền thể hiện.
