Trí thức sát cánh với sự phát triển của đất nước

Đây là chia sẻ của TS Trần Việt Hùng, Phó Chủ tịch Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) trước thềm năm mới về hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội.

VUSTA sát cánh cùng đất nước

- Thời gian qua, hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội của VUSTA được đánh giá cao và xã hội cũng kỳ vọng nhiều vào hoạt động này. Thế nhưng cũng có ý kiến cho rằng, nhiều ý kiến phản biện chưa được thể hiện đúng “sức nóng”. Thậm chí có nhiều vấn đề đang được nói tránh, nói giảm. Ý kiến của ông về vấn đề này như thế nào?

- Quan điểm của VUSTA là sát cánh cùng Nhà nước, Chính phủ để bảo vệ lợi ích của đất nước. Ví dụ, với vấn đề biển đảo, VUSTA muốn nằm trong dàn hợp xướng có sự chỉ đạo của Chính phủ chứ không phải đứng ra bè riêng. Tư vấn, phản biện trong hoàn cảnh này là tìm ra phương cách đúng đắn nhất, hỗ trợ chính quyền tạo ra sức mạnh ngoại giao tổng hợp để bảo vệ quyền lợi thiêng liêng của đất nước. 

Ngược lại, với các vấn đề bức xúc trong nội tại phát triển của đất nước như cơ chế, chính sách, phát triển kinh tế, giáo dục, môi trường… hay trong khai thác, xây dựng mà có nhiều yếu tố không hợp lý, không hiệu quả, VUSTA phải chủ động lên tiếng phản biện, chủ động đề xuất các giải pháp thấy có lợi hơn cho sự phát triển bền vững của đất nước.

- Mong muốn của các nhà khoa học là đóng góp ý kiến phản biện để xây dựng, song dường như ý tốt này đang bị không ít người “dè chừng”?

- Đúng là có những khi vì “tiếng” của VUSTA nên người ta chỉ cần động thái đã có ý kiến của VUSTA chứ không phải thực chất muốn một góp ý thẳng thắn để nâng cao chất lượng, hiệu quả về một vấn đề nào đó. Thực tế đã xảy ra trường hợp một vài cơ quan có trách nhiệm xây dựng đề án, khi đệ trình lên cấp trên thường coi việc lấy ý kiến của VUSTA không phải để hoàn thiện chương trình, dự án mà lại xem như một gánh nặng. Chính vì vậy, mỗi lần cần lấy ý kiến đã không tạo điều kiện thời gian nghiên cứu thẩm định dự án, hoặc cung cấp tài liệu không đầy đủ.Với điều kiện như vậy, thật khó để các nhà khoa học có thể xem xét, đóng góp ý kiến chính xác.

- Điều này đang chứng minh một số cơ quan đang xem việc lấy ý kiến của các nhà khoa học như một “bình phong” trước khi đệ trình lên cấp cao hơn thay vì việc cầu thị thực sự để hoàn thiện văn bản?

- Đúng như vậy. Tôi thấy thật đáng tiếc khi chính điều này gây lãng phí trí tuệ của các nhà khoa học, hay nói đúng hơn là không thể đủ thời gian để sử dụng kiến thức của họ đóng góp cho đất nước.

- Phải chăng do nhận thức hay sức ép từ cơ quan phê duyệt chưa đủ để họ thấy cần phải có ý kiến theo đúng nghĩa từ VUSTA, thưa ông?

- Bản thân tôi cũng không hiểu được vấn đề từ đâu. Chúng tôi chỉ biết rằng, nhiều tài liệu dự án khi đến được với VUSTA thì thời gian còn lại rất ngắn. Có những chương trình lớn, hoạch định cho sự phát triển đất nước trong hàng chục năm, nhưng chỉ có vài ngày từ khi nhận tài liệu đến khi góp ý thì thực sự khó có thể triển khai tư vấn, phản biện tốt được. Rất có thể về phía đơn vị soạn thảo chương trình, dự án cũng bị động về mặt thời gian. Còn việc cố tình trì hoãn thì chúng tôi không có căn cứ để khẳng định.

TS Phạm Sĩ Liêm và các nhà khoa học thuộc VUSTA trong buổi phản biện về xây dựng nhà máy điện hạt nhân. Ảnh Bích Ngọc

Chủ động, chuyên nghiệp, trách nhiệm

- Với những trường hợp như vậy, VUSTA phải làm gì khi Đảng, Chính phủ đã giao trách nhiệm các nhà khoa học phải chủ động góp ý phản biện các vấn đề lớn?

- Chúng tôi buộc phải gửi lại đơn vị soạn thảo để xin thêm thời gian, nếu không thì không thể góp ý vì thời gian quá ngắn hoặc cố tình góp ý cũng là không chuẩn. Tức là chúng tôi chỉ có hai con đường, một là thấy góp ý được thì làm hết sức, ngược lại nếu không đủ thời gian thì đành gửi văn bản từ chối góp ý. Mặt khác, VUSTA sẽ cố gắng chủ động tham gia tư vấn, phản biện ngay từ đầu, từ khi bắt đầu xây dựng các chương trình, dự án.Vừa qua, VUSTA đã chủ động góp ý các dự thảo luật bằng cách tổ chức hội thảo xin ý kiến các nhà khoa học. Các dự thảo luật trình Quốc hội khoa XIII vừa rồi đều được các nhà khoa học cho ý kiến.

- Dù thế nào, hoạt động của VUSTA trong thời gian qua đang ngày một khẳng định vững chắc hơn vai trò của mình đối với sự phát triển chung của đất nước. Ông có chia sẻ gì cho thời gian tới?

- Tôi nghĩ rằng, khi xã hội kỳ vọng vào đội ngũ tri thức, bên cạnh vinh dự là trách nhiệm lớn. Bên cạnh các hoạt động về phổ biến kiến thức và các hoạt động khác, chúng tôi luôn ý thức xây dựng công tác tư vấn, phản biện và giám định xã hội ngày một chuyên nghiệp hơn. Các vấn đề phản biện sẽ được bám sát với cuộc sống, thiết thực và hiệu quả. Trước mắt, trong năm 2012, chúng tôi đang suy nghĩ tới một vài đề tài lớn như sửa đổi Hiến pháp 1992, Môi trường và Biến đổi khí hậu, Chiến lược phát triển nền giáo dục nước nhà, Chiến lược phát triển KH&CN... . Tôi mong rằng, đội ngũ trí thức KH&CN Việt Nam sẽ cùng nhau sát cánh, thể hiện vai trò và bản lĩnh của mình trong mọi hoàn cảnh cùng với sự phát triển của đất nước.

- Xin trân trọng cảm ơn Tiến sĩ và chúc ông cùng gia đình một năm mới sức khỏe, an khang, thịnh vượng.