Trăn trở từ một di sản

Tôi về Hạ Long vào ngày đầu xuân, giữa ngày Vịnh Hạ Long xếp hạng thứ nhất trên bảng xếp hạng bình chọn kỳ quan thế giới do tổ chức. Niềm vui nhân đôi khi được trở lại một vùng thiên nhiên kỳ thú hai lần được UNESCO công nhận mà từ lâu tôi vẫn tự hào. Cảng tàu Bãi Cháy vẫn trên bến dưới thuyền, tấp nập người đi lại chen chúc. Xuất hiện nhiều con thuyền hiện đại hơn, tiện nghi hơn, trang hoàng hơn để phục vụ nhu cầu tham quan biển ngày càng cao của các “thượng đế”. Cảnh vẫn thế, núi, biển vẫn thế. Hạ Long vào xuân, vẫn những dãy núi sừng sững giữa biển từ xa nhìn như một đàn trâu khổng lồ đang nhao ra ngoài phía biển chìm trong mờ sương bàng bạc. Vẫn là sự tuyệt mĩ của sự hoà quyện giữa đá, nước và bầu trời như tôi đã miêu tả website chính thức của Ban quản lí Vịnh Hạ Long.

Thành phố Hạ Long xinh đẹp nằm bên bờ Vịnh vẫn đang bừng phát, để phát huy tối đa nguồn lực có sẵn, để trở thành trung tâm kinh tế chính trị lớn không những của tỉnh Quảng Ninh mà còn của miền Bắc. Đồng thời với đó là những yếu tố tác động không mấy tích cực với môi trường Vịnh Hạ Long làm cho Di sản này không khỏi bối rối... Thế nhưng niềm hạnh phúc của tôi như bị nghẽn lại kể từ khi tôi bắt đầu trong vai trò của một khách tham quan đến cảng tàu Bãi Cháy mua vé tham quan Vịnh. Mấy năm công tác ở Vịnh, chưa một lần tôi đi theo cách như thế. Chưa một lần mua vé tham quan, chưa một lần mua vé tàu. Ngày trước cũng được nghe, đọc nhiều ý kiến phàn nàn của khách thập phương về cách thức phục vụ, cách “chém ngọt” của các quầy hàng... Lần này, tôi là khách tham quan và cũng muốn xem tình hình có hơn xưa không. Dẫu sao, tôi xa Hạ Long cũng ngót 3 năm rồi.

Vừa bước chân vào cổng Cảng tàu, một chị dáng người nhỏ nhắn, đội chiếc mũ vải xinh xinh đon đả chào mờ đi tham quan, xuống tàu.

- Em đi ghép tàu nhé, chỉ 50.000 đ/ người thôi. Hai người tròn 100.000đ.

Thì đi tàu của chị ta, tôi quyết định. Tôi vào mua vé tham quan Vịnh và đưa cho chị ta. Sau khi qua cửa kiểm soát xuống Vịnh, hai nhân viên của Cảng tàu vừa bấm xong lỗ vào vé thì chị ta phán ngay:

- Mỗi em nộp 100.000 vé tàu. Hai người hai trăm, nhanh lên để chị còn ghép tàu.

Tôi chưa kịp hiểu tại sao lại thay đổi tăng giá nhanh đến thế thì đã có một thanh niên đen, cao chạy ngay đến thu tiền. Chưa kịp nói gì, anh ta thúc tôi, nhanh lên để xuống tàu, không có thời gian chờ đợi. Cực chẳng đã, tôi nghiến răng trả tiền cho anh ta và lặng lẽ lên tàu trong một tâm trạng không vui. Trên con tàu PH hôm đó có một đoàn khách 13 người từ miền Namra, một người Pháp và 2 người giọng Bắc. Đoàn miền Nam cho biết, họ đã đặt tàu riêng với gí 800.000 cho tour 6 tiếng. Còn người giọng Bắc nói với tôi, họ đi ghép tàu, 3 người chỉ mất 200.000 tiền tàu.

Thế là tôi lại hiểu hơn về cái cách kinh doanh, dịch vụ ở đây. Tôi tự nghĩ, không biết có bao nhiêu người chịu cảnh như tôi? Và rằng, với những người lần đầu đến Hạ Long gặp tình huống ấy họ sẽ nghĩ gì về nơi đây? Liệu họ có dành trọn tình yêu và tình cảm cho Di sản không?

Hang Đầu Gỗ - hang đá chứa đầy giá trị thẩm mĩ cùng các giá trị lịch sử lẫn các huyền thoại lịch sử còn chịu một nỗi đau cơ thể do những người từ nhiều năm trước để lại. Tấm bia đá có từ thời vua Khải Định cho khắc ngoài cửa hang đã không còn nguyên vẹn. Trên mặt bia, trán bia, người ta đục khắc vô số những chữ khó hiểu, khó đọc đè lên cả những chữ thánh hiền tổ tiên để lại khắc trên mặt bia, trên cả quả cầu lửa ở trán bia.... làm bộ mặt của tấm bia nham nhở, như một người con gái xinh đẹp mà trên mặt chất chứa vô số những vết rạch chằng chịt... Được biết, mấy năm trước, Ban quản lí Vịnh có cho trùm bạt lên tấm bia và chỉ có một biển chú dẫn về lịch sử, nội dung tấm bia đặt bên cạnh để khách tham quan biết, nhưng nay bạt đã được tháo dỡ, bia đá được trình ra, và cả những nét nguệch ngoạc cũng được trình ra.

Cụ Nguyễn Văn Nuôi, ngư dân làng chài Cửa Vạn - người đã tham gia kéo bia đặt tại cửa hang có kể lại cho tôi biết chuyện kéo bia và tôi cũng đã viết trên báo Quảng Ninh ngày 11 - 4 - 2004 rằng: Chuyện kéo bia diễn ra vào khoảng trước năm 1945, Pháp bắt dân phải đi kéo bia lên hang Đầu Gỗ. Việc kéo bia phải huy động tới 200 thanh niên trai tráng khoẻ mạnh. Ngày ấy, dân phu phải đem theo cơm nắm để ăn chứ không được chi trả đồng nào. Trên bia đá ghi rõ “Khải Định tam niên” (Khải Định năm thứ 3 – 1918). Thuyền lớn chở bia cập sát chân hang Đầu Gỗ và cánh dân phu có nhiệm vụ phải kéo bia vào hang, chỗ cửa hang có độ cao 27 mét so với mặt nước biển, sườn núi lại gập ghềnh, lởm chởm đá vôi. Ngày đầu, do bia quá nặng không thể kéo lên nổi sang ngày hôm sau mới kéo được. Đầu tiên người ta dùng dây dứa, nhưng bị đứt sạch. Sau đó dùng dây cáp mới chịu nổi. Thân bia được chuyển lên trước, 40 người ở bên trên hang kéo, còn một số người ở dưới đẩy lên. 200 người thay phiên nhau để chuyển bia...

Bây giờ, tấm bia mang thương tích chằng chịt trên mình, chẳng biết các nhà quản lí, các nhà văn hoá sẽ ứng xử với tấm bia như thế nào hay cứ vẫn để đó trơ gan cùng tuế nguyệt giữa biển cả mênh mông. Nghe chuyện xưa, xem thực tại thấy đau lòng...

Nâng niu, trân trọng các giá trị truyền thống chẳng phải bằng những mĩ từ mà cần bằng việc làm thiết thực. Tôi e rằng, khi Vịnh Hạ Long càng được tôn vinh, khi khách du lịch trong nước, quốc tế đến Hạ Long ngày càng nhiều thì các vết vẽ, đục trên hang, cả tấm bia thương tích kia nữa - sẽ làm giảm giá trị văn hoá của Di sản thiên nhiên này, đồng thời cũng làm giảm đi sự ngưỡng mộ tính truyền thống quý báu của dân tộc.

Thấy rằng, để cuộc vận động bình chọn Vịnh Hạ Long sẽ thu được kết quả viên mãn hơn nữa không phải chỉ ở công tác vận động, tuyên truyền... mà ở chính thái độ, hành vi của những người dân bản địa, ở hoạt động quản lí, bảo tồn Vịnh Hạ Long của các cơ quan quản lí Di sản này. Đó cũng là sự vận động lớn nhất, ý nghĩa nhất, có giá trị hơn và sẽ thu được nhiều số phiếu bầu chọn hơn cả. Bởi vì, để là kì quan thế giới, không chỉ ở số phiếu bầu chọn mà là ở tâm thức của mỗi người với kỳ quan ấy.

Nguồn: Biển Việt Nam , 3 - 2008, tr 29