Tổ chức phi chính phủ cần được nhìn nhận bình đẳng với cơ quan Nhà nước
Trong thời gian qua, hoạt động của tổ chức PCP Việt Nam đa dạng về chủng loại, phong phú về hình thức và đạt nhiều hiệu quả tích cực. Lĩnh vực được coi là truyền thống, được triển khai mạnh mẽ và có nhiều thành tựu nhất của các tổ chức PCP là hoạt động xoá đói giảm nghèo và phát triển cộng đồng. Nỗ lực của các tổ chức này đã góp phần cải thiện cuộc sống của những người nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số ở các tỉnh miền núi, vùng sâu, vùng xa, giúp họ tự phát triển một cách bền vững... Hiện có gần 600 tổ chức thuộc hệ thống Liên hiệp các hội KH&KT Việt Nam (VUSTA) hoạt động trên lĩnh vực này, họ đã và đang tự nguyện là những cánh tay nối dài của chính phủ trong xoá đói giảm nghèo (XĐGN), phòng chống HIV/AIDS, chăm sóc và bảo vệ trẻ em, ứng phó với biến đổi khí hậu...
Đã có rất nhiều dự án của PCP Việt Nam được triển khai để giải quyết tình trạng nghèo đói của đồng bào dân tộc thiểu số tại các vùng sâu vùng xa ở các tỉnh miền núi phía Bắc. Những dự án của các đơn vị điển hình như: Trung tâm phát triển nông thôn bền vững (SRD); TT nghiên cứu sức khoẻ cộng đồng và phát triển (COHED); TT Hỗ trợ năng lực và hợp tác cộng đồng (ACEP); TT nghiên cứu và phát triển vùng cao (CERDA); TT Vì sự phát triển bền vững miền núi (CSDM),v.v... đã có tác động nhất định trong việc cải thiện đời sống của người dân tại một số địa bàn triển khai dự án. Lấy ví dụ như Trung tâm nghiên cứu và phát triển năng lực phụ nữ dân tộc (TEW) được thành lập năm 1997, tập trung vào 3 lĩnh vực hoạt động là: quản lý tài nguyên thiên nhiên, phát triển cộng đồng, xây dựng mạng lưới nông dân nòng cốt và nâng cao vai trò, vị trí của người phụ nữ trong gia đình và xã hội. TEW triển khai hoạt động của mình thông qua 3 văn phòng thực địa trên 3 vùng của cả nước, tập trung vào các tỉnh như Sơn La, Lào Cai, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Đăk Lăk và Sóc Trăng. Hơn 10 năm hoạt động, TEW đã tổ chức trên 300 cuộc tập huấn cho người dân các kỹ thuật trồng trọt, chăn nuôi thú y, quản lý kinh tế hộ gia đình. Tổ chức gần 100 chuyến tham quan, trao đổi kinh nghiệm cho nông dân. Hỗ trợ học bổng cho hơn 500 em học sinh nghèo, dân tộc thiểu số. Triển khai chương trình giao đất giao rừng với số lượng trên 20.000 ha cho người dân. Xây dựng và hỗ trợ mạng lưới nông dân nòng cốt tới 3000 thành viên và xây dựng quỹ tín dụng quay vòng trên 5 tỷ đồng.. Chỉ tính từ năm 1997 đến 2007, TEW đã kêu gọi tài trợ để triển khai các hoạt động hỗ trợ phát triển cộng đồng và cứu trợ khẩn cấp với lượng tài chính trên 50 tỷ đồng.
Bên cạnh các dự án xoá đói giảm nghèo thì các tổ chức PCP còn tập trung hoạt động vào lĩnh vực bảo vệ và chăm sóc trẻ em. Điển hình là những chương trình mà Cenforchild (TT Nghiên cứu, hỗ trợ trẻ em nghèo khuyết tật), Trung tâm Thủy Xuân, Trung tâm Sao Mai,…thực hiện đã mang lại cho hàng ngàn gia đình, hàng trăm ngàn trẻ em nghèo có cuộc sống tốt hơn. Trong đó tiêu biểu nhất là Trung tâm Sao Mai, được thành lập năm 1995, là một tổ chức phi lợi nhuận hoạt động với mục tiêu đem lại cho trẻ khuyết tật trí tuệ, được tiếp cận với chương trình phát hiện sớm - can thiệp sớm và giáo dục đặc biệt, nhằm giúp trẻ sống độc lập và có thể hoà nhập cộng đồng. Chỉ gồm 5 thành viên khi mới thành lập, đến nay Trung tâm Sao Mai đã có đội ngũ 86 cán bộ, nhận nuôi dưỡng, giáo dục 230 cháu. Trung tâm đã có cơ sở vật chất gồm một nhà trường 5 tầng, mỗi tầng 400m 2và một bể bơi 100m 2. Hoạt động chuyên môn ngày càng có chất lượng nên được cộng đồng rất tín nhiệm. Viện chiến lược Bộ Giáo dục đã mời Trung tâm tham gia xây dựng chương trình, nội dung để dạy trẻ chậm phát triển trí tuệ. Trung tâm đã tổ chức thành công Hội thảo toàn quốc về: “Rối loạn tự kỷ và can thiệp” với sự tham dự của nhiều nhà khoa học, nhiều tổ chức, bộ ngành. Hội thảo gây được tiếng vang lớn.
Bên cạnh đó, các tổ chức PCP còn đưa ra nhiều giải pháp thúc đẩy sự phát triển toàn diện của trẻ em, tham gia phản biện xã hội và vận động chính sách và các chương trình có liên quan đến trẻ em (chẳng hạn Dự thảo Chuẩn phát triển trẻ 5-6 tuổi; Chiến lược phát triển giáo dục 2010-2020,…), đóng góp đáng kể giúp Nhà nước thực hiện công cuộc chăm sóc, bảo vệ và giáo dục trẻ em.
Một lĩnh vực mà các tổ chức PCP Việt Nam cũng tích cực tham gia là chống biến đổi khí hậu và phòng chống HIV/AIDS. Các đơn vị như: Trung tâm phát triển nông thôn bền vững (SRD), Trung tâm phát triển cộng đồng và bảo tồn sinh vật biển (MCD), Trung tâm phát triển, đào tạo và nghiên cứu môi trường (CERED) và Viện nghiên cứu xã hội (ISS), đã rất tích cực trong việc triển khai các dự án hỗ trợ ở cấp cộng đồng ngăn ngừa những tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu. Họ đã thành lập mạng lưới các tổ chức PCP Việt Nam và biến đổi khí hậu (VNGO&CC). Mạng lưới đã thu hút sự tham gia của trên 100 tổ chức phi chính phủ và là một diễn đàn để các thành viên có thể trao đổi thông tin, hợp tác, hỗ trợ lẫn nhau trong việc kết nối với Quốc hội, các tổ chức xã hội và các nhà tài trợ. Hoạt động của mạng lưới tập trung vào nâng cao nhận thức của cộng đồng, vận động chính sách, đóng góp ý kiến cho các chính sách và thực hiện các chính sách liên quan đến biến đổi khí hậu.
Trong lĩnh vực phòng chống HIV/AIDS, các tổ chức PCP đã đưa ra nhiều cách làm mới có hiệu quả, làm giảm tác động của đại dịch này ở Việt Nam. Viện nghiên cứu phát triển xã hội (ISDS) đã có những nghiên cứu căn bản đầu tiên về kỳ thị HIV, xây dựng mô hình can thiệp giảm kỳ thị tại cộng đồng. Nhóm Vì ngày mai tươi sáng (BFN+) thì tập trung vào việc nâng cao sức khoẻ, khuyến khích lối sống lành mạnh cho hàng ngàn người có HIV, hướng dẫn kỹ thuật liên quan đến phòng chống HIV, cấp phát thuốc giá rẻ cho người nhiễm HIV, bảo vệ quyền lợi của người có HIV, hỗ trợ cho hàng trăm trẻ có HIV hoặc chịu ảnh hưởng của HIV...
Tuy nhiên trong quá trình hoạt động, các tổ chức PCP vẫn gặp phải một số khó khăn, cụ thể là hoạt động và thành quả của các tổ chức PCP vẫn chưa được nhìn nhận và đánh giá đầy đủ, chưa được vinh danh. Không những thế, do sự nhận thức còn hạn chế của nhiều lãnh đạo địa phương nên hoạt động của các tổ chức PCP còn gặp khó khăn về thủ tục hành chính. Chính sách ưu tiên, chính sách hỗ trợ cho cá nhân và các tổ chức hoạt động xã hội gần như chỉ có trong văn bản, không có gì triển khai trong thực tế. Thời gian tới, đề nghị Nhà nước đánh giá sâu rộng hơn về vai trò của các tổ chức PCP, Nhà nước và xã hội cần nhận thức đầy đủ hơn về vai trò của các tổ chức PCP trong phát triển. Chính phủ cần rà soát lại khung pháp lý cho hoạt động của các tổ chức PCP theo hướng tạo điều kiện thuận lợi và khuyến khích hoạt động của các tổ chức xã hội dân sự chứ không phải là thắt chặt sự quản lý như hiện nay. Hiện tại tài chính của các tổ chức PCP vẫn phụ thuộc nhiều vào các nhà tài trợ, Nhà nước cần có chính sách bình đẳng, tạo “sân chơi” để các tổ chức PCP tham gia triển khai dịch vụ công thông qua việc đấu thầu công khai các dịch vụ này.
