Tình hình khai thác, chế biến tiêu thụ và xuất khẩu khoáng sản tại một số tỉnh miền Trung
Về công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật khoáng sản, qua kiểm tra cho thấy, đối tượng được phổ biến, tập huấn pháp luật về khoáng sản chủ yếu là đại diện các sở, ban, ngành có liên quan của tỉnh, lãnh đạo của các huyện, thị xã; lãnh đạo các xã, phường, thị trấn; cán bộ làm công tác quản lý nhà nước về Tài nguyên và môi trường cấp huyện và các tổ chức, cá nhân đang tham gia hoạt động khoang sản trên địa bàn địa phương; chưa tổ chức tuyên truyền sâu rộng đến cộng đồng dân cư, đặc biệt là nhân dân địa phương nơi có khoáng sản. Việc tổ chức tuyên truyền, phổ biến của các cấp chính quyền địa phương (huyện, xã) không thường xuyên; hình thức tuyên truyền, đơn điệu nên hiệu quả thấp.
Thời gian qua, tại các tỉnh đều xảy ra các điểm nóng về khai thác khoáng sản trái phép (vàng, titan, cát sỏi lòng sông...) để giải tỏa các tụ điểm khai thác trái phép này, UBND các tỉnh đã chỉ đạo các sở, ban, ngành có liên quan tổ chức thực hiện công tác giải tỏa, kiểm tra đột xuất; nhiều tỉnh đã phải tổ chức nhiều lần các đợt kiểm tra đột xuất như: Quảng Nam, Ninh Thuận, Bình Thuận, Bình Định. Ngoài việc giải tỏa khai thác trái phép, nhiều hình thức xử ý đã được áp dụng như tịch thu phương tiện; phá dỡ các công trình khai thác trái phép (lán trại, thiết bị); xử phạt vi phạm hành chính bằng tiền, đề nghị xử lý đối với các cấp chính quyền địa phương (xã) có vi phạm trong công tác quản lý... nhìn chung, tình hình khai thác khoáng sản trái phép tại các tỉnh đã tạm lắng, không còn diễn ra công khai, lộn xộn như trước. Tuy nhiên, vì nhiều lý do khác nhau vẫn còn nguy cơ tái diễn hoạt động khai thác trái phép tại các tỉnh nói trên.
Việc lập, tổ chức thẩm định và phê duyệt quy hoạch thăm dò, khai thác, chế biến, sử dụng khoáng sản thuộc thẩm quyền của UBND cấp tỉnh; công tác khoanh định trình phê duyệt khu vực cấm, tạm cấm hoạt động khoáng sản đã được UBND các tỉnh quan tâm, chỉ đạo thực hiện. Hầu hết các tỉnh đã xây dựng và phê duyệt quy hoạch thăm dò, khai thác, chế biến khoáng sản (quy hoạch khoáng sản) thuộc thẩm quyền của địa phương trước thời điểm ban hành Chỉ thị số 10/2005/CT-TTg (Chỉ thị của Thủ tướng Chính phủ về việc tăng cường công tác quản lý nhà nước về khoáng sản) và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Khoáng sản như: Hà Tĩnh, Quảng Trị, Quảng Nam, Bình Định, Ninh Thuận, Bình Thuận. Các tỉnh đã chỉ đạo bổ sung, điều chỉnh nội dung của các quy hoạch theo quy định của pháp luật hiện hành và quy hoạch khoáng sản chung của cả nước (do Thủ tướng Chính phủ phê duyệt hoặc Bộ Công thương phê duyệt theo ủy quyền). Tuy nhiên, công tác bổ sung, điều chỉnh trình thông qua và phê duyệt quy hoạch khoáng sản còn chậm. Đến nay mới có tỉnh Hà Tĩnh hoàn thành công tác bổ sung, điều chỉnh và phê duyệt quy hoạch phân vùng thăm dò, khai thác, chế biến quặng sắt – man gan và được UBND tỉnh phê duyệt.
Nhìn chung việc triển khai công tác khoanh định khu vực cấm, tạm cấm hoạt động khoáng sản và trình phê duyệt theo quy định còn chậm, một trong những lý do là phải chờ kết quả rà soát 3 loại rừng, xin ý kiến liên quan đến khu vực cấm về an ninh quốc phòng nên nhiều tỉnh chưa hoàn thành công tác này.
Từ khi Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Khoáng sản được ban hành, do tăng cường phân cấp thẩm quyền cấp giấy phép thăm dò, khai thác, chế biến khoáng sản cho địa phương nên công tác này diễn ra khá sôi động. Tỷ lệ giữa số lượng giấy phép khai thác khoáng sản do UBND tỉnh cấp so với số lượng giấy phép do cơ quan Trung ương đã cấp đang còn hiệu lực chênh lệch khá lớn (giấy phép UBND tỉnh cấp chiếm từ 77,78% đến 97,37% trong tổng số giấy phép). Qua kiểm tra hồ sơ cho thấy, về cơ bản công tác cấp giấy phép hoạt động khoáng sản của các tỉnh được thực hiện đúng trình tự, thủ tục theo quy định của pháp luật về khoáng sản. Tất cả các tỉnh đều áp dụng mô hình văn phòng “1 cửa” đặt tại Sở Tài nguyên và Môi trường để giải quyết thủ tục, trong đó có giấy phép hoạt động khoáng sản. Tuy nhiên, một số tỉnh công tác rà soát, điều chỉnh chuyển hình thức giấy phép khai thác tận thu sang giấy phép khai thác còn chậm, chưa kịp thời, việc cấp giấy phép khai thác cát, sỏi lòng sông (chủ yếu là sông nhỏ, sông nhánh) nhưng chưa được tiến hành thăm dò; việc cho phép thu hồi quặng titan làm sạch môi trường trong diện tích bay Chu Lai thuộc đất quốc phòng, cho phép thu hồi titan trong diện tích khu công nghiệp, khu vực dự án nuôi tôm (tỉnh Thừa Thiên - Huế) nhưng chưa có đủ ý kiến của các cấp có thẩm quyền; cho phép khai thác đá vật liệu xây dựng thông thường trong diện tích đất đã công bố là khu vực cấm hoạt động khoáng sản (tỉnh Ninh Thuận); UBND tỉnh Bình Thuận ủy quyền cho UBND huyện, Sở Tài nguyên và Môi trường cấp giấy khai thác khoáng sản (nhưng vẫn sử dụng con dấu của đơn vị được ủy quyền - thực chất là phân cấp) là chưa đủ, chưa đúng trình tự, thủ tục quy định. Đối với những trường hợp này, Đoàn kiểm tra đã có kiến nghị cụ thể với UBND tỉnh để rà soát, bổ sung, điều chỉnh và thu hồi giấy phép theo quy định.
Bên cạnh đó, nhiều doanh nghiệp tham gia khai thác khoáng sản chưa có cán bộ chuyên môn (giám đốc điều hành mỏ) hoặc nếu có bổ niệm giám đốc điều hành mỏ nhưng không đủ tiêu chuẩn, trình độ, năng lực để quản lý hoạt động khai thác mỏ như quy định của pháp luật hiện hành; các doanh nghiệp khai thác, chế biến khoáng sản chưa quan tâm đúng mức đến công tác tổ chức quản lý, giám sát việc sử dụng hợp lý tài nguyên khoáng sản; không báo cáo định kỳ hoạt động khoáng sản theo thời gian quy định; nội dung, số liệu báo cáo về sản lượng giữa quặng thô và quặng tinh (nhất là đối với quặng titan) còn mâu thuẫn, thiếu cơ sở gây khó khăn cho công tác kiểm tra, giám sát, công tác hoàn thổ, phục hồi môi trường chưa đúng nội dung Báo cáo đánh giá tác động môi trường. Ngoài ra, còn một số đơn vị chỉ khai thác và tuyển thô mà không đầu tư nhà máy tuyển tinh (tỉnh Quảng Nam), hoặc khai thác trong khu kinh tế Nhơn Hội – tỉnh Ninh Bình) để bán cho các doanh nghiệp tư nhân hoạt động thương mại trên phạm vi cả nước, trong đó có nhiều doanh nghiệp ở các tỉnh phía Bắc như Quảng Ninh, Vĩnh Phúc, Ninh Bình... gây khó khăn cho công tác kiểm tra, kiểm soát chất lượng quặng tiêu thụ, nhất là quặng xuất khẩu theo quy định hiện hành.
Từ kết quả công tác kiểm tra Bộ Tài nguyên và Môi trường đã có một số đề xuất, kiến nghị với Thủ tướng Chính phủ có văn bản yêu cầu UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương nghiêm túc rút kinh nghiệm và thực hiện đúng quy định về việc lấy ý kiến cơ quan quản lý nhà nước về khoáng sản trước khi phê duyệt các dự án đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng, khu công nghiệp, dự án du lịch... nhất là chỉ đạo các sở, ban, ngành có liên quan rà soát trình tự thủ tục trong việc cho phép thu hồi quặng titan sa khoáng tại các khu công nghiệp, dự án du lịch, sân gôn, nuôi trồng thủy sản và khu vực diện tích sân bay Chu Lai, báo cáo Thủ tướng Chính phủ để chỉ đạo việc hoàn chỉnh thủ tục theo quy định.
