Thu hồi đất nông nghiệp và vấn đề an ninh lương thực

Kết quả thống kê đất đai đến ngày 1 tháng 1 năm 2007 cho thấy, diện tích trồng lúa cả nước là 4.130.945 ha, giảm 10.810 ha so với năm 2006, giảm 34.332 ha so với năm 2005, mức độ giảm thực tế bằng 1,46 lần so với kế hoạch giảm diện tích đất trồng lúa.

Tính đến ngày 01 tháng 01 năm 2008, theo số liệu thống kê của Bộ Tài nguyên và Môi trường (mới có 31 tỉnh báo cáo), đất trồng lúa của cả nước còn 4.098.285, giảm còn 30.643 ha so với năm 2007. Mức độ giảm thực tế bằng 1,1 lần so với kế hoạch giảm diện tích đất trồng lúa nước năm 2006 – 2007.

Nhìn chung, diện tích đất trồng lúa nước giảm chủ yếu do chuyển sang đất phi nông nghiệp cao hơn nhiều so với chỉ tiêu kế hoạch được Quốc hội quyết định. Trong đó, chuyển sang xây dựng các khu, cụm công nghiệp khoảng 18.000 ha, tập trung ở các vùng: Đồng bằng sông Cửu Long khoảng 15.000 ha, Đồng bằng sông Hồng khoảng 8.000, Đông Nam bộ khoảng 6.600 ha, Bắc Trung bộ 2.340 ha.

Nhìn lại quá trình chuyển đổi đất nông nghiệp thời gian qua có một thực tế là để phát triển kinh tế, địa phương nào cũng sẵn sàng dành những thửa đất nông nghiệp tốt nhất để “trải thảm đỏ” mời gọi đầu tư, doanh nghiệp địa phương có nhu cầu đất ở đâu, chính quyền địa phương sẽ cắm ở đấy. Chính vì thế, đất “bờ xôi, ruộng mật” của các địa phương ngày một thu hẹp.

Từ năm 1997 đến nay, tỉnh Vĩnh Phúc hàng năm có khoảng 500 – 1000 ha đất nông nghiệp bị thu hồi để phát triển công nghiệp, dịch vụ và đô thị, riêng trong năm 2006, 2007, thu hồi trên 2.600 ha. So với năm 2000, diện tích gieo trồng cây lương thực có hạt trong năm 2007 giảm 12.527 ha.

Tỉnh Bắc Ninh từ năm 2001 trở lại đây đã thu hồi trên 3000 ha đất lúa. Theo quy hoạch sử dụng đất, đến năm 2010 Bắc Ninh sẽ có 8 khu công nghiệ (KCN) tập trung, đến năm 2015 sẽ tăng lên 14 KCN, diện tích đất bị thu hồi có thể lên tới gần 8700 ha, chiếm hơn 10% diện tích tự nhiên toàn tỉnh.

Một trong những điển hình cho việc đất lúa bị chuyển đổi là tỉnh Hưng Yên. Đến thời điểm này, tỉnh đã quy hoạch đến 20 KCN tập trung, cần tới 6.155 ha đất vào năm 2015 và 9.305 ha đất vào năm 2020. Nằm ngay ven quốc lộ 5, đoạn qua xã Trưng Trắc, huyện Văn Lâm (Hưng Yên), những cánh đồng lúa, hoa màu tươi tốt giờ chỉ còn lại lác đác vài thửa ruộng nằm xen kẽ KCN. Người dân nơi đây nhận được tiền đền bù từ vài chục triệu đến cả trăm triệu đồng, nhưng số người biết sử dụng tiền làm ăn sinh lời rất ít. Phần lớn dùng tiền đền bù đất vào việc sửa sang nhà cửa và mua sắm, đến nay đời sống rất khó khăn vì không có đủ việc làm.

Một bất cập khác là rất nhiều địa phương có điều kiện thành lập và xây dựng các KCN ở nơi đất đồi núi, đất nông nghiệp kém hiệu quả và không nhất thiết phải dùng tới đất lúa nhưng vẫn tiến hành quy hoạch và xin phép, đề nghị cho thành lập các KCN trên những vùng đất thuận lợi về hạ tầng, đất đai, ba vụ lúa để hạn chế đầu tư hạ tầng.

Hàng vạn nông dân đã “hy sinh” đất ruộng để phục vụ cho sự nghiệp CNH – HĐH, nhưng có một thực tế không dễ dàng chấp nhận là còn quá nhiều khu, cụm công nghiệp đã tiến hành thu hồi, san lấp mặt bằng nhưng chậm tiến độ xây dựng cơ sở hạ tầng và thu hút đầu tư kém, tỷ lệ đất thấp, dẫn đến tình trạng đất đai bị bỏ hoang hóa, lãng phí trong nhiều năm. Điển hình như: Khu công nghiệp Hà Nội – Đài Tư thành lập năm 1995 mới lấp đầy 18,8%; khu công nghiệp Đồ Sơn thành lập năm 1997, lấp đầy 24,1%; khu công nghiệp Mỹ Xuân B1 thành lập năm 1998, lấp đầy 9,6%; khu công nghiệp Khánh An (Cà Mau) thành lập từ năm 2004 nhưng đến nay vẫn đang trong giai đoạn xây dựng cơ bản, chưa hoàn thành cơ sở hạ tầng; khu công nghiệp Cát Lái IV (thành phố Hồ Chí Minh) và khu công nghiệp Kim Hoa (Vĩnh Phúc) được thành lập từ năm 1997 – 1998 nhưng chưa hoàn thành xây dựng cơ bản; khu công nghiệp Phố Nối B (Hưng Yên) mới lấp đầy 20%...

Các chuyên gia nông nghiệp cho rằng, để có được những cánh đồng lúa 2 vụ với năng suất 10 tấn/ha/năm là quá trình diễn biến tự nhiên cộng với quá trình lao động miệt mài hàng trăm năm của nhiều thế hệ nông dân. Với kỹ thuật mới, chúng ta có thể tạo ra nhiều ha đất mới để trồng trọt, nhưng sẽ không bao giờ có thể làm nên những thửa đất lúa tốt như đã từng bị thu hồi và rất bấp bênh khi khí hậu thay đổi, đất dễ xói mòn, bạc màu. Còn hiện tại, với diện tích đất nông nghiệp khoảng 0,12 ha/người, Việt Nam đang là quốc gia có tỷ lệ đất nông nghiệp bình quân theo đầu người đứng vào hàng thấp nhất thế giới (Thái Lan 0,3 ha/người).

Trung bình, mỗi ha đất nông nghiệp thu hồi ảnh hưởng tới việc làm của trên 10 lao động nông nghiệp. Từ năm 2000 – 2008, đã có trên 2,5 triệu nông dân trong cả nước bị ảnh hưởng tới đời sống. Cục Hợp tác xã – Phát triển nông thôn đưa ra con số thống kê: Có tới 67% số lao động bị mất đất sản xuất đang phải bươn chải kiếm sống, 20% nghề nghiệp không ổn định, chỉ có 13% lao động tìm được công việc mới. Hà Tây là tỉnh có số lao động mất việc làm lớn nhất 35.700 người, kế đến là Vĩnh Phúc 22.800 người.

Lực lượng lao động ở nông thôn dư thừa ngày càng nhiều, việc làm thiếu, đời sống của nông dân bị thu hồi đất sẽ rất khó khăn, trong khi thu hồi đất nông nghiệp để phát triển công nghiệp, dịch vụ và đô thị hóa là một tất yếu của thời kỳ công nghiệp hóa – hiện đại hóa. Đây đang là những khó khăn, thách thức lớn đối với xã hội, nhất là ở khu vực nông thôn.

Những người lạc quan về nền nông nghiệp Việt Nam cho rằng, với diện tích trồng lúa trên 4 triệu ha và sản lượng khoảng 36 triệu tấn/ năm, Việt Nam hiện vẫn đảm bảo được an ninh lương thực và dư thừa gạo để xuất khẩu. Hơn nữa năng suất lúa có thể đạt 6 tấn/ ha và tổng sản lượng gạo có thể đạt mức 40 triệu tấn/ năm. Tuy nhiên, mức sản lượng này mới chỉ đáp ứng cho khoảng 100 triệu dân. Nếu dân số gia tăng lên 120 triệu người như dự đoán của các chuyên gia dân số, với tốc độ đất lúa bị mất như hiện nay chắc chắn sẽ xảy ra nguy cơ mất cân đối an ninh lương thực.

Có một câu hỏi đặt ra là: Tại sao diện tích đất trồng lúa hằng năm được phép chuyển mục đích sử dụng đã được Quốc hội quyết định đến từng ha đất nông nghiệp, nhưng vẫn cứ bị chuyển đổi quá hạn mức cho phép? Theo ý kiến của nhiều chuyên gia, trên thực tế công tác thu hồi đất, giao đất, cho thuê đất được thực hiện riêng lẻ theo từng dự án chưa có đơn vị tổng hợp, cập nhật thường xuyên nên hầu hết các địa phương không nắm được tổng diện tích đất trồng lúa nước đã bị thu hồi và chuyển mục đích hàng năm. Vì vậy, việc kiểm soát tình hình thực hiện chuyển đổi mục đích đất trồng lúa nước theo kế hoạch rất khó khăn.

Kinh nghiệm từ đất nước Philipines cho thấy, đất nước này đã mất rất nhiều cánh đồng lúa phì nhiêu để phát triển công nghiệp, dịch vụ và hậu quả là đến nay mỗi năm phải nhập khẩu từ 15 triệu tấn gạo.

Từ bài học của đất nước Philipines, việc chuyển đất nông nghiệp sang đất phi nông nghiệp ở Việt Nam phải hết sức tiết kiệm, hạn chế tối đa việc lấy đất tốt trồng lúa vào mục đích khác. Hạn chế việc lấy đất xây dựng KCN, khu đô thị và công trình hạ tầng ở những nơi có lợi thế đối với sản xuất nông nghiệp và gần các trục đường quốc lộ; khuyến khích đầu tư đường giao thông, điện nước.... vào những vùng đất xa trung tâm, sản xuất nông nghiệp khó khăn, để góp phần thúc đẩy quá trình chuyển dịch lao động, cơ cấu kinh tế nông thôn. Đồng thời, để giảm thiểu khó khăn cho đời sống của người bị thu hồi đất, nhà nước cần có chính sách hỗ trợ đào tạo chuyển đổi nghề và tìm việc làm mới, cho lao động trong độ tuổi đối với tất cả các trường hợp bị thu hồi đất sản xuất nông nghiệp mới được hỗ trợ).

Trong nỗ lực ngăn chặn việc chuyển đổi đất nông nghiệp, đặc biệt là đất trồng lúa sang làm công nghiệp, dịch vụ, mới đây Thủ tướng Chính phủ đã ký quyết định rà soát, kiểm tra thực trạng việc quản lý quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất 5 năm 2006 – 2010 trên địa bàn cả nước, trong đó tập trung vào đất nông nghiệp nói chung và đất trồng lúa nước nói riêng.

Bộ Tài nguyên và Môi trường được Thủ tướng giao chủ trì phối hợp với các cơ quan liên quan thành lập đoàn công tác tiến hành kiểm tra, đối chiếu với báo có rà soát, kiểm tra thực trạng quản lý quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, đặc biệt ở cấp huyện, cấp xã làm căn cứ đối chiếu với kết quả rà soát kiểm tra chung của cả nước.

Quyết định nêu rõ không xét duyệt quy hoạch chuyển đất chuyên trồng lúa nước sang sử dụng vào mục đích phi nông nghiệp ở những địa phương có điều kiện sử dụng các loại đất khác. Trường hợp cần thiết phải chuyển đất nông nghiệp, đặc biệt đất trồng lúa nước thì phải có các giải pháp sử dụng đất tiết kiệm và bảo đảm tính khả thi, an toàn cho sản xuất nông nghiệp trong khi thực hiện dự án. UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương phải báo cáo Thủ tướng Chính phủ trước khi thực hiện dự án.