Thận trọng khi khai thác bauxit Tây Nguyên
Hiếm có một dự án kinh tế - xã hội nào lại giành được sự quan tâm của dư luận rộng rãi như dự án khai thác bauxit Tây Nguyên. Do vậy, Hội thảo khoa học "Vai trò của công nghiệp khai thác bauxit - sản xuất alumina - nhôm đối với phát triển kinh tế - xã hội Tây Nguyên và những yếu tố ảnh hưởng đến môi trường văn hóa khu vực" do Bộ Công Thương, Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam (Vusta) tổ chức ngày 9/4 tại Hà Nội đã có sự hiện diện của đại biểu nhiều bộ ngành, đoàn thể, các hiệp hội… cũng như đông đảo các nhà khoa học, chuyên gia văn hóa, xã hội... Phó Thủ tướng Chính phủ Hoàng Trung Hải tham dự và chủ trì Hội thảo. Nguyên Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình cũng tới để lắng nghe các ý kiến đa chiều.
Theo báo cáo của ông Nguyễn Mạnh Quân - Vụ trưởng Vụ công nghiệp nặng (Bộ Công Thương), Việt Nam có trữ lượng quặng bauxit lớn thứ 3 thế giới với 5,4 tỷ tấn quặng nguyên khai, tương ứng 2,3 tỷ tấn tinh quặng, chủ yếu tập trung tại khu vực Tây Nguyên, nhất là các tỉnh Đắk Nông, Lâm Đồng…
Tại QĐ 167/2007 ngày 1/11/2007 của Thủ tướng Chính phủ "Phê duyệt quy hoạch phân vùng, thăm dò, khai thác, chế biến, sử dụng quặng bauxit giai đoạn 2007 - 2015 có xét đến 2025" đã ghi rõ: Từ nay tới năm 2015, Tây Nguyên sẽ xây dựng 6 nhà máy Alumina để sản xuất 6 đến 8,5 triệu tấn alumina, 1 nhà máy điện phân nhôm, 1 đường sắt khổ đơn dài 270km nối Đắk Nông với Bình Thuận và một cảng biển chuyên dụng công suất 10 đến 15 triệu tấn cũng tại Bình Thuận.
Chủ đầu tư, Tập đoàn Than khoáng sản Việt Nam (TKV) đã khởi công thí điểm dự án Tân Rai (huyện Bảo Lâm - Lâm Đồng), gói thầu EPC Nhà máy Alumina do nhà thầu Chalieco Trung Quốc thực hiện và chuẩn bị khởi công thí điểm dự án Nhân Cơ (Đắk Nông). Hai nhà máy có sản lượng ban đầu 600.000 tấn alumina/năm.
Ông Đoàn Văn Kiển - Chủ tịch TKV - khẳng định: Các dự án khai thác bauxit sẽ đóng góp nhiều cho sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước nói chung và khu vực Tây Nguyên nói riêng, giúp cho cuộc sống của bà con các tộc ở đây ngày càng khấm khá. TKV cũng cam đoan trong quá trình khai thác sẽ áp dụng công nghệ hiện đại, thân thiện với môi trường, chế biến quặng bauxit đi liền với hoàn thổ, trồng rừng, bảo vệ rừng, xử lý bùn đỏ…, đáp ứng tốt các yếu tố phát triển bền vững cho vùng cao nguyên vốn được coi như nóc nhà của Đông Dương này.
TKV tính toán, cuối năm 2010, Nhà máy Tân Rai đi vào sản xuất và sẽ khởi công xây dựng Nhà máy Nhân Cơ trong quý 2-2009, chính thức hoạt động trong cuối năm 2011.
Tuy nhiên, trong phản biện của mình, TS Nguyễn Văn Ban lại phân tích: Về hiệu quả kinh tế, dự án nhà máy Tân Rai và Nhân Cơ không chắc đã đảm bảo hòa vốn, chứ chưa nói đến lãi. Các mỏ bauxit của ViệtNamphân bố ở những địa bàn xa biển, mỏ lớn nhất nằm ở vùng khan hiếm nước ngọt… Hạ tầng cơ sở các mỏ đều kém phát triển, hệ thống đường bộ còn mỏng và hoàn toàn không có giao thông đường sắt. Đây là những yếu tố bất lợi dẫn đến chi phí khai thác bị đẩy lên cao. Thị trường alumina thế giới lại được giao dịch qua những hợp đồng dài hạn, chỉ một phần nhỏ, chừng 10% là dành cho những hợp đồng trôi nổi.
Nhưng điều thiết yếu khiến dư luận quan tâm hơn cả là những tác động không lường hết về mặt cảnh quan, môi trường, an sinh xã hội và an ninh quốc phòng khi đụng chạm đến vùng đất giàu bản sắc truyền thống như Tây Nguyên.
PGS - TS Lê Ngọc Thắng - Tổng thư ký Hội dân tộc học và nhân học ViệtNamđề nghị: Đất đai không đơn thuần là tư liệu sản xuất, mà còn là không gian sinh tồn, là quê hương bản quán, là máu thịt gắn bó ngàn đời với đồng bào Tây Nguyên. Thu hồi đất cho dự án, tái định cư, thành lập các cụm công nghiệp, xây dựng những cơ sở hạ tầng liên quan sẽ tạo nên một cuộc quy hoạch dân cư mới, xáo trộn nếp sống, sinh hoạt của cộng đồng vốn đang từng bước ổn định do chính sách "giao đất, giao rừng" của Đảng và Nhà nước lâu nay.
Tập hợp và đại diện cho ý kiến của nhiều nhà khoa học, PGS.TS Phạm Bích San, Phó Tổng thư ký Vusta nhận định: Quá trình lập quy hoạch, kế hoạch và bước đầu triển khai chương trình khai thác bauxit Tây Nguyên còn nhiều điểm bất cập, nổi bật như: Công nghệ chưa rõ ràng và dễ lặp lại những hậu quả do công nghệ lạc hậu đem tới như đã từng xảy ra với các dự án xi măng lò đứng, thép Thái Nguyên, đồng Sinh Quyền, các nhà máy mía đường…
Phát biểu tại Hội thảo, Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải kết luận: "Lợi thế của đất nước khi có nguồn tài nguyên bauxit phong phú. Đây là tiềm năng lớn cho công cuộc phát triển kinh tế. Nhưng chúng ta cũng không chọn cách phát triển bằng mọi giá. Những lo lắng quan ngại của các nhà khoa học, các nhà quản lý là hoàn toàn xác đáng".
Phó Thủ tướng đồng tình: "Các dự án đưa ra trong quy hoạch là nhiều, lớn, quá tham vọng nên phải điều chỉnh lại theo những thông tin mới, cập nhật các thông số, các dự báo thời sự hơn nữa".
Phó Thủ tướng ghi nhận tầm quan trọng về an ninh kinh tế - văn hóa xã hội của dự án và đề nghị các bên liên quan cần có sự giám sát thực hiện thật chặt chẽ, sát sao, nghiêm túc để đạt được hiệu quả cao nhất cũng như tạo ra sự đồng thuận trong đồng bào Tây Nguyên nói riêng và người dân cả nước nói chung. Phó Thủ tướng yêu cầu TKV phải xây dựng hoàn thiện báo cáo tác động môi trường mới được khởi công dự án Nhân Cơ (Đắk Nông) và triển khai lập thiết kế kỹ thuật hồ thải bùn đỏ trình Bộ Công Thương thẩm định.
"Chính phủ lắng nghe và tiếp thu các ý kiến đóng góp của các nhà khoa học. Những ý kiến trong buổi Hội thảo hôm nay sẽ được báo cáo lên Thủ tướng Chính phủ, các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước, đồng thời báo cáo Đại tướng Võ Nguyễn Giáp", Phó thủ tướng Hoàng Trung Hải tuyên bố. Đại tướng Võ Nguyễn Giáp đã gửi một bức thư tới Hội thảo để bày tỏ sự quan tâm của ông tới dự án bauxit Tây Nguyên.
