Tạo việc làm cho lao động bị mất đất ở các khu công nghiệp: Nông dân vẫn bị bỏ rơi!

Mất “nghề tổ”, khổ nhiều đường

Theo thống kê của Bộ Tài nguyên và Môi trường, trong giai đoạn 2000-2005, đã có một lượng lớn diện tích đất nông nghiệp được chuyển đổi mục đích sử dụng; trong đó xây dựng các khu công nghiệp, khu chế xuất gần 22.000 ha, xây dựng cụm công nghiệp vừa và nhỏ gần 35.000 ha, xây dựng cơ sở hạ tầng đô thị 100.000 ha. Các khu vực kinh tế trọng điểm là nơi có diện tích chuyển đổi lớn nhất, chiếm trên 50% diện tích thu hồi.

Xã Đông La (Đông Hưng – Thái Bình) có rất nhiều cánh đồng phì nhiêu”. “Khát vọng” công nghiệp hoá - hiện đại hoá của chính quyền địa phương đã làm mất đi những cánh đồng “vàng” từng làm nên huyền thoại. Bà con, sau khi nhận được ít tiền đền bù, người xây nhà, người mua sắm, nên chỉ một thời gian, tuy sống trong xác nhà to nhưng nhiều người phải đi làm thuê kiếm sống. Chính quyền địa phương vẫn chưa có động tĩnh gì đối với những người nông dân “sảy nhà ra thất nghiệp”, còn khu công nghiệp “hoành tráng” lại là chỗ để các doanh nghiệp cho thuê cửa hàng ăn uống, sửa xe...

Theo thống kê mới nhất của Sở Lao động – Thương bình – Xã hội tỉnh Vĩnh Phúc đến tháng 3/2005, tỉnh này đã có hơn 18.000 hộ nông dân (48.000 người trong độ tuổi lao động) thuộc diện bị thu hồi đất để xây dựng các khu - cụm công nghiệp và công trình công cộng. Mặc dù Vĩnh Phúc đã đề ra các chính sách chuyển đổi ngành nghề, yêu cầu các doanh nghiệp thu nhận lao động địa phương bị thu hồi đất sau khi xây dựng nhà máy nhưng do tỷ lệ lao động qua đào tạo nghề còn thấp nên người dân mất đất rất khó tìm được việc làm. Ngược lại, doanh nghiệp dù muốn cũng khó tuyển dụng được lao động tại địa phương vì lực lương này không đáp ứng đủ yêu cầu. Điển hình như xã Quang Minh (huyện Mê Linh) đã bị thu hồi 650 ha đất cho phát triển công nghiệp (chiếm 73% diện tích đất nông nghiệp) nhưng chỉ có hơn 900 lao động tại chỗ được nhận vào làm việc (11,4%). Hiện còn trên 7.000 người đang thất nghiệp do mất đất.

Theo đánh giá của các cơ quan chức năng, trung bình cứ mỗi hộ sau khi bị thu hồi đất có khoảng 1,5 lao động bị mất việc làm và cứ mỗi hecta đất nông nghiệp bị chuyển đổi có 20 lao động nông nghiệp không có việc.

Muốn chuyển nghề: không dễ

Khó khăn lớn nhất trong chuyển nghề, tìm việc làm cho lao động nông nghiệp là trình độ học vấn và tay nghề thấp của họ. Bà Nguyễn Thị Hải Vân, Phó vụ trưởng Vụ Lao động - Việc làm (Bộ Lao động – Thương binh – Xã hội) cho biết, thực tế chỉ có 27,23% lao động bị thu hồi đất có bằng tốt nghiệp phổ thông trung học và 14% được đào tạo chuyên môn từ sơ cấp trở lên, cá biệt có nơi có tới hàng ngàn lao động mất việc làm nhưng chỉ có 10-20 người đã qua đào tạo, trong khi các doanh nghiệp chủ yếu tuyển dụng lao động có tay nghề trong các lĩnh vực công nghiệp, kỹ thuật cao. Hơn nữa, số lượng lao động đã quá tuổi tuyển dụng (trên 35) rất khó thích nghi với công việc mới lại chiếm trên 50%.

Một nguyên nhân thường gặp ở các vùng chuyển đổi đất là nhận thức của người lao động, nhiều người còn ỷ lại vào chính sách hỗ trợ của Nhà nước, vào tiền đền bù mà chưa tự mình tìm kiếm việc làm. Hiện nay, hầu hết các địa phương đều yêu cầu hoặc khuyến khích các doanh nghiệp đóng tại địa phương, đặc biệt là doanh nghiệp sử dụng đất thu hồi ưu tiên tuyển lao động tại chỗ. Chẳng hạn, Hà Nội quy định mỗi hecta đất thu hồi phục vụ cho dự án, chủ dự án phải đào tạo tại chỗ và tuyển dụng ít nhất 10 lao động địa phương. Hải Dương quy định doanh nghiệp thuê 100m2 đất phải nhận 1 lao động địa phương, phải hỗ trợ cho doanh nghiệp kinh phí đào tạo lao động nếu tuyển dụng lao động tại khu vực thu hồi đất nông nghiệp. Tuy nhiên, sau khi lấy được đất thì nhiều doanh nghiệp “quên” ngay cam kết. Một số doanh nghiệp thực hiện cam kết nhưng chỉ được thời gian đầu.

Đào tạo nghề: cần sát thực tế hơn

Hiện nay, việc đào tạo nghề cho lao đông bị thu hồi đất vẫn còn nhiều bất cập. Đó là, không dựa trên cơ sở đánh giá nhu cầu của thị trường lao động, chủ yếu dạy các nghề mà trung tâm dạy nghề có chứ không phải nghề doanh nghiệp cần. Có nơi hỗ trợ tiền mặt cho việc học nghề nhưng không được người dân sử dụng vì họ không biết phải chuyển sang nghề gì nên họ dùng tiền vào việc khác. Ở nhiều địa phương, việc thu hồi đất chưa gắn với quy hoạch tái định cư và kế hoạch cụ thể về hỗ trợ tay nghề, việc làm cho người lao động bị thu hồi đất; việc thông tin, tuyên truyền đến người dân về kế hoạch, quy hoạch chuyển đổi đất thực hiện chậm trễ, chưa đầy đủ khiến người lao động bị động; chưa có sự phối hợp chặt chẽ giữa các ngành trong việc nâng cao nhận thức và định hướng cho người dân chuyển đổi nghề phù hợp sau khi bị thu hồi đất.

Nhiều chuyên gia cho rằng, để xử lý vấn đề tồn tại trong giải quyết việc làm cho người nông dân thuộc diện thu hồi đất, Nhà nước phải có chính sách vĩ mô để xử lý chung cho cả nước; phải gắn chiến lược về phát triển kinh tế - xã hội với việc bố trí lực lượng sản xuất hợp lý giữa các vùng, đồng thời có quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất một cách hợp lý. Giải pháp mà nhiều địa phương áp dụng hiện nay để giải quyết tình trạng thừa lao động ở các khu công nghiệp là tập trung đào tạo nghề cho lực lượng trẻ. Ví dụ Bình Dương đã khẩn trương đầu tư, hình thành 25 cơ sở dạy nghề và giới thiệu việc làm cho lao động nông thôn. Từ năm 2001 đến nay, có 57.820 nông dân được đào tạo nghề, trong đó 80% học viên ra trường vào làm việc tại các khu công nghiệp. Trong khi đó, Hải Dương lại “chuyển hướng” sang xuất khẩu lao động. Tỉnh này đã hỗ trợ 50% học phí cho người học nghề, định hướng để đi lao động ở nước ngoài.

Tỉnh Vĩnh Phúc đã đề ra chính sách, nếu doanh nghiệp sử dụng lao động chưa qua đào tạo, tỉnh sẽ hỗ trợ 500.000 đồng/người. Bên cạnh đó là hỗ trợ các đơn vị dạy nghề và người lao động học nghề vào làm việc tại các doanh nghiệp trong và ngoài tỉnh; hỗ trợ dạy nghề cho lao động nông thôn; khuyến khích đưa lao động làm việc ngoài tỉnh theo chế độ mỗi lao động thuộc hộ có đất chuyển đổi mục đích sử dụng đi làm việc ở các tỉnh phía Bắc được hỗ trợ 300.000 đồng; miền Trung 500.000 đồng; miền Nam 700.000 đồng. Với các biện pháp trên, Vĩnh Phúc hy vọng mỗi năm sẽ giải quyết việc làm mới cho khoảng 20.000 lao động để đảm bảo cân bằng giữa thu hút đầu tư, phát triển công nghiệp và đời sống nông dân bị thu hồi đất.

Ông Lều Vũ Điều, Giám đốc Trung tâm hỗ trợ việc làm nông dân (Hội nông dân Việt Nam ):

Cần có một chương trình quốc gia về dạy nghề và tạo việc làm cho nông dân mất đất

Thực tế, cho tới nay vẫn chưa có một chương trình cụ thể có tính chiến lược giúp sử dụng lao động một cách hiệu quả ở các khu công nghiệp – khu chế xuất. “Làn sóng” người lao động tràn về các khu đô thị lớn đang là một thách thức lớn. Người nông dân vẫn phải tự “bơi”. Theo tôi, để người lao động có thể tìm được cơ hội việc làm tại các khu công nghiệp, chương trình đào tạo nghề cần cụ thể và đúng định hướng hơn. Hiện nay hầu hết các chương trình đào tạo đều không đúng và không trúng với yêu cầu của các doanh nghiệp nên mặc dù được cấp chứng chỉ học nghề hẳn hoi nhưng nhiều lao động vẫn không thể quen với cách vận hành máy móc, công nghệ. Xa hơn, tôi nghĩ, Nhà nước nên có hẳn một chương trình quốc gia về vấn đề này.

Thay cho lời kết

Ngày 27/3/2006, Thủ tướng Chính phủ đã ký ban hành chỉ thị số 11/2006/CT-TTg về giải pháp hỗ trợ dạy nghề và việc làm cho người lao động vùng chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp. Theo đó, Thủ tướng yêu cầu các bộ, ngành, cơ quan Trung ương tăng cường phối hợp để các địa phương giải quyết việc đào tạo nghề và việc sử dụng lao động ở khu vực chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp.

Nguồn: Kinh tế nông thôn, số 26 (512), 26/6/2006