Tản mạn về động đất

Lên trời dễ, vào lòng đất khó, con người vì sao không thể dự báo động đất chính xác?

Các nhà khoa học đều cho rằng: “Lên trời dễ hơn chui vào lòng đất”. Con người có thể dùng kính viễn vọng quan sát bầu trời cách xa mặt đất tới hàng ngàn năm ánh sáng, nhưng dưới lòng đất khoảng 10 cây số là chịu. Nhưng thật ra dưới lòng đất trên 10 cây số lại chính là nơi cần chú ý nhất, bởi vì chính nơi này là sát thủ sinh ra động đất, đem đến cho con người tai họa lớn nhất.

Con người mới chỉ có thể quan sát được nơi cách mặt đất sâu khoảng 10 cây số. Liên Xô vào những năm 70 thế kỷ trước mới chỉ khoan sâu được 12.261m.

Cảnh báo khả năng xảy ra động đất chính xác, bao gồm 2 mắt xích quan hệ chặt chẽ với nhau là dự đoán động đất và dự báo động đất. Dự đoán động đất là dựa vào nhận định quy luật phát sinh của động đất, dùng phương pháp khoa học dự tính trước thời gian, địa điểm xảy ra động đất và cường độ động đất. Dự báo động đất là với những thông tin có độ tin cậy nhất định, do cơ quan chức năng công bố với cộng đồng về dự đoán động đất. Dự báo động đất có giá trị thực tế phải đồng thời thông báo cho biết thời gian, địa điểm và cường độ động đất.

Hiện tại có 3 con đường tư duy khác nhau về dự đoán động đất:

1. Phán đoán động đất từ kết cấu địa chất. Động đất xảy ra ở lớp trên vỏ trái đất,,…

2. Tính toán động đất dựa trên số liệu thống kê xác suất.

3. Quan trắc các tham số vật lý địa cầu tìm ra những “dị dạng” để xác định khả năng xảy ra động đất.

Ba con đường tư duy này đều không thể giải quyết vấn đề dự đoán động đất một cách có hiệu quả. Thực tế dùng phương pháp tổng hợp dự đoán động đất cũng không phải đơn giản như chúng ta nghĩ, chỉ khi xác định thời gian, địa điểm và cường độ chính xác, dự đoán mới có tính thực dụng, cũng chỉ trên cơ sở dự đoán như vậy, các cơ quan chức năng mới có thể dự báo động đất cho mọi người để tránh nguy hiểm.

Cho đến nay việc dự đoán động đất trên thế giới vẫn là một vấn đề khó.

Khoa học làm sao có thể đi trước động đất?

Ngày nay với khoa học phát triển như vũ bão, nghiên cứu khoa học có thể trợ giúp trước khi xảy ra động đất, lại có cả sự báo trước của một số loài động vật, nhưng những trận động đất lớn vẫn luôn xảy ra hết lần này đến lần khác, gây ra những thảm họa cho con người. Rõ ràng khoa học vẫn chưa kịp thời dự đoán và cảnh báo được động đất trước lúc xảy ra.

Vậy động đất có thể dự đoán trước?

Mọi người đều biết, cho đến nay, dự đoán khoa học về động đất của thế giới vẫn còn là những dự đoán xa, chưa có quốc gia nào có thể dự báo động đất được như dự báo thời tiết. Từ những thành quả nghiên cứu về động đất của giới khoa học thế giới, vẫn là: chưa có được bao nhiêu chuyên gia có thể có những kết luận về những vấn đề trên khiến người ta có thể thừa nhận và tin phục. Thêm nữa, cũng có một số cá biệt dự đoán sau khi sự việc xảy ra được chứng minh là chính xác, nhưng cho đến nay vẫn chưa có Chính phủ của một quốc gia nào cảnh báo, sơ tán với những dự đoán chính xác được ghi chép lại trong lịch sử. Hầu như kết luận nhất trí có được của các chuyên gia động đất của tất cả các nước phát triển vẫn khiến người ta kinh ngạc là: nhân loại vẫn chưa có thể dự báo trước được động đất.

Từ cổ xưa tới nay có không ít ghi chép về những hoạt động dị thường của loài ếch nhái liên quan đến động đất, nhưng cho đến nay giới khoa học địa chất vẫn không thể lấy đó làm cơ sở dự báo động đất, càng không thể dự báo động đất sẽ xảy ra vào lúc nào.

Khoa học cũng có giới hạn

Cơ quan chức năng vì để duy trì ổn định của xã hội, không dám cảnh báo sơ tán nhân dân trước hoặc cảnh báo sơ sài như dự báo thời tiết, nên chỉ khi xảy ra động đất mới bị động cứu viện, để không ảnh hưởng đến ổn định của xã hội.

Hãy để cho khoa học đi trước, đấy cũng là nguyện vọng và tiếng nói chung của nhân loại. Nhưng khoa học vẫn là khoa học, tính nghiêm túc hay nói cách khác là tính bi kịch của nó là ở chỗ, khi chưa có những kết quả đầy đủ trên cơ sở luận chứng sâu sắc thì không thể trở thành kết luận khoa học, hiển nhiên cũng không thể trở thành chỗ dựa của những quyết sách, từ đó đi trước một bước đối với thảm hoạ vẫn chưa có lời giải.

Động đất ở Vấn Xuyên, vì sao khoa học không đi trước?

14h 28’ ngày 12/5/2008, một trận động đất có cường độ 7,8 độ Richter đã xảy ra ở huyện Vấn Xuyên tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc làm cả thế giới chấn động.

Có rất nhiều nghi vấn, trong đó nghi vấn lớn nhất là: vì sao không có cảnh báo trước một trận động đất lớn như vậy? Có nhiều người còn thấy ở mấy nơi trước khi xẩy ra động đất có những sinh hoạt dị thường của một số loài động vật. Như ở một thôn của một thị trấn cách Vấn Xuyên chỉ vài cây số có hàng vạn hàng triệu con ếch nhái di chuyển chỗ ở. Ngày 10/5 ở phố Đông Phong thành phố Tần Xuyên tỉnh Giang Tô có hàng ngàn hàng vạn con ếch nhái nhẩy qua đường cái lớn.

Sau đó cũng có ý kiến biện hộ cho việc không dự đoán động đất, lý do có 2: Một là tới nay trình độ khoa học dự báo về động đất có giới hạn. Dự báo thời tiết là “báo xa không chính xác, báo gần chính xác” còn động đất thì “báo xa chính xác, báo gần không chính xác”; Hai là những sinh hoạt khác thường của động vật không đủ làm luận cứ phán đoán. Những cách giải thích đó có lý do nhất định, nhưng không thể biện minh cho việc khoa học lần này chưa đi trước động đất một bước, do đó không khiến người ta tin phục.

Có phải vì để ổn định xã hội mà không cảnh báo trước?

Nghiên cứu khoa học đã dự đoán vùng Vấn Xuyên sẽ có động đất, như vậy cũng có nghĩa là thực tế khoa học đã đi trước thảm hoạ một bước, nhưng thực tế cuộc sống lại kéo lùi khoa học ra sau động đất, vì sao nhiều kết quả dự đoán và phân tích nghiên cứu khoa học quan trọng như vậy đều không trở thành cảnh báo cho quần chúng? Có thể có rất nhiều nguyên nhân, nhưng một nguyên nhân quan trọng có thể là: bởi vì dự đoán động đất không chính xác. Mỗi khi cảnh báo là sẽ tạo thành sự hoang mang lo lắng lớn trong xã hội. Để đảm bảo cuộc sống xã hội ổn định, hoà hợp, vì thế mới không dự báo trước công chúng.

Có thể lấy một ví dụ: Một huyện nhỏ Thanh Long cách Đường Sơn 115km, vì không sợ gây hoang mang trong xã hội đã dự đoán động đất trước. Nhân dân đã làm tốt công tác chuẩn bị trước. Tuy cả huyện có 180 ngàn gian nhà bị đổ nát, nhưng trong số 470 ngàn nhân khẩu chỉ có một người chết, mà người đó lại có bệnh tim.

Trận động đất ở Vấn Xuyên lại đưa ra một vấn đề bức thiết cho chúng ta: Làm sao để dự đoán của khoa học đi trước thảm họa? Điều này không chỉ có quan hệ tới việc giảm nhẹ thảm họa, mà quan trọng hơn là sự sinh tồn, phát triển của loài người.

Mười trận động đất lớn trên thế giới trong thế kỷ XX

- Trận động đất lớn ngày 18/4/1906 ở Mỹ: có cường độ 8,3 độ Richter, hơn 700 người chết, tổn thất kinh tế tới 0,5 tỷ đô la.

- Trận động đất lớn ngày 28/12/1908 ở Ý: có cường độ 7,5 độ Richter, hơn 83.000 người chết, hơn 110 ngàn người chịu thiệt hại.

- Trận động đất lớn ngày 1/9/1923 ở Nhật: có cường độ 7,9 độ Richter, hơn 143.000 người chết, tổn thất kinh tế tới 2,8 tỷ đô la, tổn hại tới trên 5% tài sản đất nước.

- Trận động đất lớn ngày 27/12/1939 ở Thổ Nhĩ Kỳ: có cường độ 8 độ Richter, hơn 50 ngàn người chết, huỷ diệt hàng chục thị trấn và trên 80 làng thôn. Sau động đất bão tuyết xảy ra càng khiến cho thảm hoạ tăng thêm.

- Trận động đất lớn ngày 21/5/1960 ở Chi Lê: có cường độ 8,3 độ Richter, gây nên sóng thần lớn nhất thế kỷ XX, sóng cao nhất tới 25m, hơn 10.000 người chết hoặc mất tích và 1.000.000 người không có nhà cửa, trên 20% xí nghiệp công nghiệp bị hủy hoại, tổn thất kinh tế tới 0,55 tỷ đô la.

- Trận động đất lớn ngày 31/5/1970 ở Pêru: có cường độ 7,6 độ Richter, hơn 60.000 người chết, 100.000 người bị thương, 1 triệu người mất nhà cửa, toàn thành phố có 23 ngàn người bị chôn sống.

- Trận động đất lớn ngày 19/9/1985 ở Mêhicô: có cường độ 8,1 độ Richter, sập đổ trên 700 toà nhà, trên 8.000 toà nhà bị chấn động, san bằng 200 trường học, 40% thành phố ở Mêhicô mất điện, 60% khu vực mất nước 2 tuần, 35.000 người chết, 40.000 người bị thương, hàng vạn người trở thành vô gia cư.

- Trận động đất lớn ngày 7/12/1988 ở Acmênia (Liên Xô): có cường độ 6,9 độ Richter, huỷ hoại trên 80% nhà cửa của thành phố, hơn 24.000 người chết, 19.000 người bị thương, tổn thất kinh tế tới 10 tỷ Rúp. Động đất tuy không lớn, nhưng tổn thất to lớn.

- Trận động đất lớn ngày 21/6/1990 ở Irắc: có cường độ 7,3 độ Richter, hơn 50.000 người chết, 60.000 người bị thương, 500.000 người bị lưu lạc không có nhà cửa, tổn thất kinh tế tới 8 tỷ đô la.

- Trận động đất lớn ngày 17/1/1995 ở Nhật: có cường độ 7,2 độ Richter, hơn 5.400 người chết, 34.000 người bị thương, 190 ngôi nhà bị phá huỷ và bị sập, tổn thất kinh tế tới 100 tỷ đô la.