Tái cấu trúc nền kinh tế đừng chủ quan và áp đặt!

Thế nào là tái cấu trúc nền kinh tế?

Sẽ là vô nghĩa khi chúng ta bàn đến tái cấu trúc nền kinh tế nhưng lại chưa hiểu và chưa thống nhất về khái niệm này. Song, thật đáng tiếc, cứ làm nhưng chưa hiểu bản chất của công việc lại đang là căn bệnh rất phổ biến trong rất nhiều lĩnh vực về quản lý ở nước ta.

Để hiểu thế nào là tái cấu trúc nền kinh tế, trước hết phải bắt đầu từ khái niệm cấu trúc. Theo Từ điển Bách Khoa Việt Nam (năm 2000), "Nếu hệ thống là sự liên kết các yếu tố có mối liên hệ qua lại và quy định lẫn nhau thì cấu trúc là thành phần cấu tạo, là tổ chức bên trong của một chỉnh thể thống nhất". Xét vào lĩnh vực kinh tế, cấu trúc nền kinh tế cũng chính là cơ cấu kinh tế. Cũng theo Từ điển Bách Khoa Việt Nam , cơ cấu kinh tế là "tổng thể các ngành, lĩnh vực, bộ phận kinh tế có quan hệ hữu cơ tương đối ổn định hợp thành". Như vậy, có thể hiểu, tái cấu trúc nền kinh tế là một quá trình tổ chức lại cơ cấu kinh tế bằng cách hình thành mới, cắt bỏ đi, tăng hay giảm các ngành, lĩnh vực, bộ phận kinh tế.

Những nội dung của tái cấu trúc nền kinh tế

Bất kỳ một nền kinh tế nào cũng vận hành với một cấu trúc nhất định. Đó là những bộ phận cấu thành của nền kinh tế và mối quan hệ bên trong giữa những bộ phận đó. Trong các nền kinh tế chỉ huy trước đây, người ta dùng công cụ kế hoạch hóa để tác động tới cấu trúc và quá trình tái cấu trúc nền kinh tế. Trong nền kinh tế thị trường, những bộ phận cấu thành và quan hệ bên trong của nền kinh tế được hình thành theo sự "điều khiển" của các quy luật khách quan, trong đó, quan trọng nhất là quy luật giá trị và quy luật cung - cầu. Những quy luật khách quan của kinh tế thị trường không chỉ tác động tạo nên cấu trúc ban đầu mà còn liên tục tác động tới quá trình tái cấu trúc.

Vậy ở nước ta hiện nay, tái cấu trúc nền kinh tế quốc dân bao gồm những nội dung gì? Đó là câu hỏi chưa có câu trả lời chính thức.

Tuy nhiên, về vấn đề quan trọng này, đã có nhiều ý kiến của các chuyên gia kinh tế trong và ngoài nước. Chúng tôi bước đầu tổng hợp lại những vấn đề cần tái cấu trúc như sau:

- Trước hết, ở tầm vĩ mô, cần định vị đúng các mục tiêu dài hạn và trước mắt của nền kinh tế, từ đó xác định những định hướng phát triển chiến lược cho từng thời kỳ. Đây là vấn đề có tính quyết định đối với "sức sống" của một Đề án tái cấu trúc. Bởi lẽ, nếu xác định sai các mục tiêu và định hướng chiến lược, việc tái cấu trúc sẽ không giúp cho nền kinh tế phát triển sau suy thoái mà ngược lại, có thể sẽ đưa nền kinh tế tới một tình trạng thảm hại hơn khi chưa tái cấu trúc;

- Tái cấu trúc ngành, vùng và thành phần của nền kinh tế quốc dân;

- Tái cấu trúc nội bộ từng ngành kinh tế;

- Tái cấu trúc thị trường, bao gồm thị trường hàng hóa, dịch vụ; thị trường lao động; thị trường tài chính; thị trường tiền tệ và thị trường đầu tư,…;

- Tái cấu trúc hệ thống các doanh nghiệp, những tế bào quan trọng nhất của nền kinh tế;

- Tái cấu trúc đầu tư;

- Tái cấu trúc thể chế kinh tế, bao gồm các công cụ điều tiết vĩ mô nền kinh tế: công cụ tài chính, chính sách, pháp luật và môi trường kinh doanh, đầu tư.

Trong phạm vi bài viết này, chúng tôi chưa bàn đến những vấn đề chi tiết. Song, vấn đề cần được khẳng định là, tái cấu trúc nền kinh tế quốc dân cũng tất yếu bao gồm tái cấu trúc về nội dung và phương thức quản lý nhà nước về kinh tế và cũng tất yếu sẽ "phân phối lại" quyền lực, đi liền với nó là quyền lợi, của không ít cá nhân và các nhóm quyền lực trong hệ thống.

Đừng chủ quan và áp đặt

Khắc phục tình trạng chủ quan và áp đặt là điều kiện quyết định đảm bảo cho sự thành công của việc xây dựng và triển khai một đề án tái cấu trúc nền kinh tế. Bởi lẽ, xây dựng, phê duyệt các đề án quan trọng của nền kinh tế quốc dân theo những "ý kiến chỉ đạo quý báu" từ một hoặc một nhóm cán bộ quyền lực nhưng lại là ý đồ chủ quan, bất chấp các quy luật kinh tế khách quan đã và đang là căn bệnh kinh niên trong điều hành nền kinh tế nước ta. Khi một vị cán bộ có quyền lực đã "cho ý kiến chỉ đạo", không có bất kỳ một ý kiến khác nào được nêu ra hoặc được quan tâm, nghiên cứu. Nghiêm trọng hơn, trong một số trường hợp, những người dám có ý kiến khác với "ý kiến chỉ đạo" đã được ban ra, còn gánh chịu những hậu quả nặng nề.

Khắc phục tình trạng chủ quan và áp đặt, chúng tôi đề nghị:

Thứ nhất,nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá khách quan những yếu kém nội tại đã bộc lộ trong cấu trúc hiện nay.

Từ khái niệm đã nêu, tái cấu trúc nền kinh tế tức là chúng ta phải phá bỏ một số cơ cấu cũ, tạo ra những bộ phận cấu thành mới, xây dựng những quan hệ mới, tiến bộ giữa các bộ phận cấu thành của nền kinh tế. Sẽ không thể làm được điều đó hoặc sẽ gây hậu quả nghiêm trọng nếu chúng ta không nhận diện, đánh giá đúng những yếu kém của cấu trúc hiện tại. Để có thể nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá khách quan những yếu kém của cấu trúc hiện hành, trước hết cần phải thống nhất nhận định rằng, cấu trúc của nền kinh tế hay bất kỳ một chỉnh thể nào cũng có ý nghĩa lịch sử. Cấu trúc đã hình thành hợp lý trong điều kiện ngày hôm nay nhưng hoàn toàn có thể bất hợp lý trong điều kiện ngày mai. Ở mỗi thời điểm lại xuất hiện những điều kiện khác nhau tác động, chi phối cơ cấu kinh tế. Điều kiện mới sẽ đặt ra yêu cầu tổ chức, sắp xếp lại các thành phần của nền kinh tế hiện thời nhằm thích ứng với sự phát triển. Vì vậy, phải coi việc mổ xẻ, phân tích, chỉ rõ những yếu kém nội tại của nền kinh tế với cấu trúc hiện tại là việc làm bình thường và cần thiết khách quan. Song, ở nước ta, điều đó lại không được coi là bình thường, là cần thiết khách quan. Người ta luôn luôn coi việc chỉ ra những yếu kém nội tại của nền kinh tế là tô đen bức tranh kinh tế đất nước, là làm ảnh hưởng tới thể chế chính trị, thậm chí là hạ thấp uy tín cá nhân của một vị lãnh đạo nào đó. Vì vậy, có được những đánh giá nhìn thẳng vào sự thật, chỉ ra một cách khách quan những yếu kém của nền kinh tế hoàn toàn không dễ dàng gì.Khi đánh giá thực trạng theo nguyên tắc sợ sự thật, thiếu khách quan, thậm chí bóp méo sự thật thì Đề án hay Đại đề án về tái cấu trúc nền kinh tế quốc dân cũng chỉ là "vật trang trí", chỉ là "đạo cụ" trong một vở diễn mà thôi!

Thứ hai,cần nghiên cứu, trao đổi một cách nghiêm túc, khách quan để xác định các mục tiêu và các định hướng phát triển chiến lược của nền kinh tế.

Chẳng hạn, chúng ta có tiếp tục duy trì sự phát triển kinh tế dựa vào thu hút đầu tư và xuất khẩu như hiện nay hay không? Có thể khuyến khích các doanh nghiệp sản xuất hàng hóa ở trong nước thay thế hàng nhập khẩu để tạo thị trường trong nước hay không? Có nên tiếp tục coi "các DNNN phải giữ vị trí chủ đạo trong nền kinh tế" và dành nhiều ưu tiên về nguồn lực vào đó như lâu nay đã làm hay không?...

Có thể khẳng định rằng, trả lời những câu hỏi nêu trên hoàn toàn không đơn giản. Không có bất kỳ một "bộ óc vĩ đại" nào có thể phán quyết một cách chủ quan và trở thành "thánh ý" về những vấn đề đó. Vì vậy, rất cần điều tra, nghiên cứu nghiêm túc, cần sự tham gia của toàn dân với tinh thần thực sự cầu thị, dân chủ và khách quan.

Thứ ba,phải tôn trọng các quy luật khách quan của kinh tế thị trường.

Đây là điều kiện đặc biệt quan trọng để việc tái cấu trúc có tác dụng thực sự, thúc đẩy nền kinh tế phát triển bền vững trong dài hạn. Song, trong thực tế, điều kiện này cũng khó có thể được tôn trọng. Bởi lẽ, dù kết quả nghiên cứu, hay việc tham khảo kinh nghiệm từ các nước phát triển trên thế giới có dày công đến đâu, nhiều khi cũng khó vượt qua một định hướng chủ quan, áp đặt đã có trước. Kết quả tất yếu là, những đòi hỏi khách quan của kinh tế thị trường sẽ không được tôn trọng và ngược lại, một ý chí chủ quan, xa lạ với sự phát triển, thậm chí chỉ phản ánh một "tư duy nhiệm kỳ" sẽ trở thành "nguyên lý" và được tung hô nhiệt liệt. Với một "hành lang" vô cùng hẹp và khắt khe như vậy, liệu có một Đề án nào dám đề xuất khác đi? Chúng ta không tôn thờ một cách tuyệt đối yêu cầu của các quy luật khách quan trong nền kinh tế thị trường, song cũng là một sai lầm nghiêm trọng nếu bỏ qua, bất chấp những tác động khách quan của những quy luật kinh tế ấy. Lại càng sai lầm nghiêm trọng hơn nếu tôn thờ tuyệt đối những ý chí chủ quan, xa rời mục tiêu phát triển và chỉ phục vụ cho mục tiêu cá nhân hoặc của một nhóm quyền lực.

Thứ tư,tái cấu trúc nền kinh tế có phạm vi rất rộng và tác độngđến toàn xã hội. Vì vậy, đó phải là vấn đề của toàn dân, mà trước hết là các doanh nhân, chủ doanh nghiệp, các nhà nghiên cứu, giới trí thức, luật sư, luật gia... phải được đóng góp ý kiến thẳng thắn và xây dựng.

Một đề án lớn, phức tạp và có ý nghĩa cực kỳ quan trọng như vậy không thể là sản phẩm chỉ của một hoặc một số nhóm cán bộ, công chức, nhiều khi không bắt kịp, thậm chí xa lạ với thực tiễn cực kỳ đa dạng, phong phú của hoạt động kinh tế, kinh doanh. Hơn nữa, lực lượng sẽ đưa những tư tưởng mới của đề án vào cuộc sống không chỉ và không phải chủ yếu là các công chức, quan chức trong bộ máy công quyền? Vì vậy, việc xây dựng đề án tái cấu trúc nền kinh tế không thể thực hiện theo nguyên tắc "đóng của bảo nhau" để rồi "mẹ hát, con khen hay".

Chúng ta dễ dàng đồng thuận trong các mục tiêu chung xây dựng và bảo vệ đất nước, song chúng ta cũng rất cần đồng thuận trong những vấn đề cụ thể về chiến lược và chính sách phát triển. Điều đó chỉ thực sự có được khi thông tin được minh bạch, khi qui trình chuẩn bị quyết định và ra quyết định được thực hiện một cách chặt chẽ và công tâm, khi những ý kiến trái ngược được cân nhắc nghiêm túc.