Suy nghĩ về quan hệ giữa đứt gẫy, động đất, núi lửa và sóng thần

Người viết bài này muốn dùng các lý thuyết khác hơn về Trái đất để thảo luận về mối liên quan giữa đứt gẫy, động đất, núi lửa và sóng thần.

Theo chúng tôi, sự hoạt động của các khối xâm nhập nông á núi lửa trẻ là nguyên nhân trực tiếp của các hiện tượng động đất, đứt gẫy và núi lửa, còn sóng thần là do núi lửa lớn dưới hố biển sâu hàng trăm mét gây nên.

Các khối xâm nhập nông á núi lửa trẻ có thành phần bazơ-kiềm, chứa nhiều kim loại, nhất là sắt từ nên từ tính rất mạnh, mật độ cao hơn đất đá vây quanh, vì vậy khi chuyển động quay cùng với quả đất, nó có động năng dư lớn hơn đá vây quanh, đồng thời nó cũng bị sức hút mạnh hơn bởi các hành tinh khác. Mặt khác, bên trong khối xâm nhập nông nóng chảy có nhiệt độ rất cao, áp suất rất lớn và chứa nhiều chất bốc, hơi nước. Do đó trên mặt các khối xâm nhập nông á núi lửa thường xảy ra các hiện tượng động đất, đứt gẫy và núi lửa. Đồng thời khi có một hành tinh nào đó ( ví dụ mặt trăng) đi gần quả đất thì sẽ thúc đẩy sự hoạt động mạnh hơn của các khối xâm nhập nông á núi lửa trẻ.

Khi hoạt động, các khối macma xâm nhập nông tác dụng những xung lực vuông góc lên bề mặt vỏ quả đất, sinh ra động đất và phát sinh các ứng suất biến dạng làm nảy sinh các đứt gẫy theo 4 phương tám hướng hình tỏa tia. Nếu không có sự nghiêng 23 độ 5 của trục quay của quả đất thì các đứt gẫy sẽ có các phương: Bắc – Nam, Tây Bắc – Đông Nam, Đông Bắc – Tây Nam và Đông Tây. Nhưng do sự hợp lực giữa lực ly tâm với trục quay Trái đất (nghiêng 23 độ 5) với xung lực bên trong nên đứt gẫy hướng Đông - Tây bị lệch đi mội góc. Đồng thời, các đứt gẫy sâu luôn có hường cắm vuông góc với mặt đất (vì lực sinh ra đứt gẫy tác dụng vuông góc với mặt đất), chứ không nghiêng hoặc chạy ngoằn nghèo như thường bị vẽ.

Như vậy, động đất và đứt gẫy là anh em sinh đôi của sự hoạt động của khối xâm nhập nông á núi lửa trẻ dưới tác động của nội và ngoại lực, chứ không phải động đất là do đứt gẫy nào đó hoạt động.

Quan sát rất nhiều vùng trong nước, thấy rằng tại giao điểm của 4 đứt gẫy, luôn thấy sự có mặt của nham thạch núi lửa trẻ ( dăm – cuội - dung nham, các mạch điabaz, aplit) kèm theo dị thường địa vật lý.

Khi vẽ lên bản đồ một vùng kiến tạo, các đứt gẫy địa chất và các họng núi lửa giống như một tấm lưới, các họng núi lửa nằm trên mắt giao điểm các sợi lưới, còn các sợi lưới là những đứt gẫy, chúng nối các họng núi lửa thẳng hàng với nhau theo một quy luật chặt chẽ.

Có thể suy ra rằng, các khối xâm nhập nông á núi lửa trẻ được phân bố tại giao điểm của 4 đứt gẫy sâu, lớn, hoặc 4 hệ thống đứt gẫy đến vỏ manti.

Đến lượt mình, dưới tác dụng của nội lực (nhiệt độ, áp suất,...), lực li tâm và sức hút của các hành tinh, các khối xâm nhập nông á núi lửa này lại tác động vào vỏ trái đất bên trên nó gây ra động đất ở trên mặt và phát sinh các đứt gẫy dạng tỏa tia. Tại các tâm đứt gẫy tỏa tia, do bị dập vỡ mạnh, các đai, mạch đá macma xuyên được ra ngoài mặt đất tạo thành núi lửa, hoặc phun nghẹn cho ta các đai, cột điabaz, ....

Khi có sự hoạt động của các khối xâm nhập nông á núi lửa bên dưới, các họng núi lửa cổ ( hoặc đang phun), các đới dập vỡ của các đứt gẫy kiến tạo sẽ có cường độ chấn động mạnh nhất ( chắc là chưa ai đo được cấp động đất tại các vị trí này). Vì vậy, không được xây dựng các công trình quan trọng như nhà máy điện nguyên tử, đập hồ chứa nước, ống khói nhà máy, nhà cao tầng, ... trùng lên hoặc quá gần các đứt gẫy hoặc họng núi lửa cổ.

Trên hành tinh, một quốc gia hoặc một vùng lớn có thể có nhiều khối xâm nhập nông á núi lửa trẻ (minh chứng là sự tồn tại của rất nhiều núi lửa đang hoạt động trên khắp hành tinh, các nham thạch của núi lửa đã phun chưa lâu như dăm, cuội, dung nham, các suối nước nóng,...), chúng có thể đồng thời “cựa mình”, hoạt động lệch nhau hoặc kế tiếp nhau. Do đó động đất có thể đồng thời xảy ra ở nhiều nới, xảy ra giữa các vùng khác nhau kế tiếp nhau, .v.v. chứ không thể xảy ra hiện tượng động đất cấp 5 ở Hà Nội mà do dư chấn động đất cấp 7 ở Myanma cách đó hơn nghìn km, hoặc động đất ở Sài Gòn mà do động đất ở ngoài khơi Phan Thiết. Cũng do vậy mà động đất tại một vùng có thể tái diễn nhiều lần (chứ không nên gọi động đất hôm nay ở Nhật bản là dư chấn của trận động đất 9,0 độ Ricter hồi tháng 3, mà là do một xung lực mới của các khối xâm nhập nông á núi lửa trẻ tác động vào vỏ quả đất), núi lửa có thể phun trào nhiều lần, phun trào dài ngày. Nhiều nơi có động đất mà chưa có núi lửa vì dung nham chưa đủ điều kiện phun lên (Ví dụ các trận động đất cách đây chưa lâu ở Cao Bằng, Tây Thanh Hóa và Nghệ An).

Ở ngoài khơi sâu nhiều trăm mét, khi có núi lửa lớn hoạt động (tất nhiên luôn kèm theo động đất mạnh), khi khởi đầu, cột khí, nước và dung nham sẽ đội cột nước trên mặt lên cao, tạo thành một thể nấm lớn kéo nước biển ở xung quanh vào nó, làm cho nước ven bờ biển bị rút ra xa. Sau ít phút, áp lực cột dung nham ổn định, cột nước trên mặt sẽ hạ xuống và gây ra sóng thần. Tùy theo độ lớn của núi lửa, chiều dày của mực nước biển trên nóc núi lửa và khoảng cách từ bờ biển đến tâm họng núi lửa (tâm sóng thần) mà sóng thần mạnh hay yếu. Nếu ở ngoài khơi của nước ta không có các hố biển sâu, các họng núi lửa lớn thì sóng thần đến nước ta cũng không thể lớn.

Mặt khác, dựa vào nguồn gốc sinh thành, các dấu hiệu địa vật lý (hàng không và mặt đất), địa chất, địa mạo, địa chất thủy văn, chúng ta hoàn toàn có thể xác định chính xác, đầy đủ và nhanh chóng các đứt gẫy, các họng núi lửa cổ, các khu vực có các khối xâm nhập nông á núi lửa trẻ, từ đó tìm ra các chấn tâm động đất xưa và nay, các họng núi lửa ngầm dưới biển.

Phân tích các bản đồ từ hàng không do Liên Xô và Mỹ bay đo lãnh thổ Việt Nam cách đây gần 50 năm trước, có thể nhận xét như sau:

1. Nước ta có hàng trăm khối xâm nhập nông á núi lửa trẻ, có tuổi từ Paleogen (20 triệu năm) trở lại đây. Các khối này bị từ hóa nghiêng theo hướng Bắc – Nam , chứa nhiều quặng kim loại.

2. Ở nước ta cũng từng có nhiều chấn tâm động đất hoạt động, trong đó có một số ngày nay vẫn còn hoạt động; có những họng núi lửa tắt chưa lâu lắm, nên nước ngầm từ nó dâng lên vẫn còn nóng, có nơi rất nóng.

Ở ngoài khơi sâu, các chấn tâm động đất, các họng núi lửa lớn cũng có thể sẽ là tâm phát sinh của sóng thần khi có động đất mạnh và núi lửa nơi đó hoạt động. Núi lửa rất lớn tái hoạt động năm 2010 ở ngoài biển Tây Âu nhưng không kèm theo sóng thần là nhở có lớp băng dày che phủ.

Dựa vào các ý kiến trên, chúng ta có thể xác định chính xác vị trí các đứt gẫy, các họng núi lửa cổ (Liên hiệp khoa học địa chất và du lịch có thể hoàn thành việc này một cách chính xác, nhanh và rẻ) để xây dựng các công trình quan trọng như nhà máy điện nguyên tử, đập thủy điện cách xa miệng các đứt gẫy, các họng núi lửa hàng trăm hoặc hàng ngàn mét để giảm ảnh hưởng tác động trực tiếp. Đồng thời với các nhà máy điện nguyên tử phải chọn độ cao đủ lớn để sóng thần không với tới.

Ở Phước Dinh, nhà máy điện nguyên tử đầu tiên của chúng ta phải tìm vị trí không có đứt gẫy và phải cao hơn mực nước biển 30 – 40 mét. Phải tìm được vài giếng khoan nước ngầm ở vị trí cao hơn nhà máy để cấp nước làm lạnh lò phản ứng và nước sinh hoạt.