Sỏi mật là gì?
Vị trí và chức năng của túi mật
Túi mật nằm ở góc trên, bên phải bụng, phía dưới gan. Chức năng của túi mật là chứa mật tạo ra từ tế bào gan, từ đó đưa mật đến tá tràng, ruột non để tiêu hóa thức ăn.
Gan của chúng ta mỗi ngày đều tạo mật, mật này cô đặc và dự trữ trong túi mật. Để tiêu hóa thức ăn, chúng ta không chỉ nhai… mà còn cần axit mật đặc biệt. Đối với hức ăn nhiều mỡ, để tiêu hóa cần có lượng mật thích hợp, mật co bóp để đẩy mật vào ống mật, xuống tá tràng… tiêu hóa. Mật gồm có axit mật, cholesterol, sắc tố, protein, lecithin, muối và nước.
Sỏi mật phát triển như thế nào?
Câu trả lời rất đơn giản: do sự mất cân bằng các thành phần của mật, điều này có thể do nhiều nguyên do:
- Mất cân bằng trong việc sản xuất hoặc vận chuyển mật trong gan, nơi mà mật được tạo thành.
- Ăn quá nhiều thức ăn béo.
- Mất cân bằng về khả năng cô đặc hay pha trộn của túi mật.
- Mất axit mật do nhiều nguyên nhân.
- Do bẩm sinh.
Một hậu quả có thể có của rối lọan này là sự tích tụ của các crystal (tinh thể) trong túi mật, những crystal cholesterol này sẽ lớn dần qua tháng năm, điều này chúng ta không nhận thấy được. Khi nào túi mật không thể co bóp, khi sỏi làm nghẽn túi mật hay đường mật, lúc đó mới có cảm giác đau.
Ai có nguy cơ bị sỏi mật?
Những người ăn chế độ ăn nhiều calori, đặc biệt nhiều mỡ. Sỏi mật được tạo thành khi nồng độ cholesterol cao trong mật không cân bằng với sự tiết axit mật. Axit mật cũng có thể bị mất đi do bệnh đường ruột mãn tính. Những nhóm người sau đây có nguy cơ phát triển sỏi mật:
- Béo phì.
- Rối lọan chuyển hóa.
- Tiểu đường.
- Bệnh gan mãn tính.
- Bệnh đường ruột.
Cũng có thể tăng nguy cơ sỏi mật trong thời gian thai kỳ do các nguyên nhân sau đây:
- Thay đổi về hormon.
- Giảm khả năng co bóp của túi mật do kích thước của thai.
Vì vậy, người ta nhận thấy phụ nữ có sỏi mật nhiều hơn nam.
Các lọai sỏi mật?
Tùy thuộc vào bản chất của sự rối lọan sản xuất dịch mật mà sỏi của bệnh nhân có thành phần khác nhau. Trong nhiều trường hợp, thành phần chính của sỏi là cholesterol. Tuy nhiên ở một số bệnh nhân có thể thay đổi thành phần, chẳng hạn như sắc tố, muối, dịch tiết, protein… Có nhiều lọai sỏi mật: sỏi cholesterol, sỏi hổn hợp, sỏi sắc tố… Tùy lọai sỏi, cách điều trị có thể khác nhau.
Điều trị sỏi mật
Điều trị tùy thuộc thành phần sỏi và mức độ trầm trọng của bệnh. Có nhiều cách điều trị sỏi mật: dùng thuốc, dùng sóng rung động, phẫu thuật, chế độ ăn phù hợp. Chúng ta phải xem xét, nếu sỏi yên lặng không triệu chứng thì không điều trị, chỉ điều trị khi sỏi có triệu chứng. Tuy nhiên sỏi ống mật thì phải điều trị mà không cần có triệu chứng.
Thuốc uống điều trị sỏi mật
Chủ yếu để đẩy lùi quá trình thành lập sỏi. Axit mật, thành phần quan trọng của mật, được sản xuất bởi gan để nhũ tương hóa cholesterol, làm cho nó dễ hòa tan hơn. Một lọai axit mật ursodeoxycholic axit (UDCA) có thể lọc được tinh thể cholesterol làm hòa tan sỏi, vì vậy nó được dùng điều trị sỏi mật.
Những sỏi thành phần chủ yếu là cholesterol thì thích hợp cho việc điều trị bằng thuốc, những sỏi này có rất ít hoặc không có calcium, vì vậy không thấy được trên phim X-quang mà thấy được trên siêu âm.
Điều kiện để dùng thuốc uống trị sỏi mật:
- Sỏi không lớn hơn 10mm.
- Thể tích của tất cả sỏi trong túi mật không lớn hơn 1/3 thể tích túi mật
- Chức năng túi mật còn tốt.
- Ống dẫn mật không bị nghẹt.
- Bệnh nhân không đang dùng thuốc giảm mỡ, thuốc dạ dày.
Nên uống thuốc vào buổi chiều, vì buổi tối gan thường sản xuất ra dịch mật làm thúc đẩy quá trình tạo sỏi. Bệnh nhân khi có đau bụng, sốt, ớn lạnh, nước tiểu sậm màu nên đi khám bệnh.
Điều trị sỏi mật bằng thuốc có thể kéo dài từ 3 tháng đến 2 năm, khả năng thành công 40 - 70%. Phụ nữ phải tránh có thai trong khi dùng thuốc.
Sỏi mật có thể tái phát? Làm sao ngăn ngừa?
Một vấn đề lớn là sau khi điều trị hết sỏi mật thì lại tái phát sỏi khác. Hiện tại chưa có cách để ngăn chặn tái thành lập sỏi. Sỏi mật được thành lập là do mất cân bằng về chuyển hóa trong gan. Nghiên cứu thấy rằng khỏang 30 - 50% bệnh nhân sẽ có tái phát sỏi sau điều trị trong vòng 5 năm . Tuy nhiên một số rất ít mới có phát triển biến chứng đau. Vì vậy có thể duy trì điều trị UDCA trong vòng 3 - 6 tháng sau khi điều trị hết sỏi mật.
Chế độ dinh dưỡng sau đây giúp ngăn ngừa tái phát sỏi mật:
- Tránh để tăng cân.
- Giảm chế độ ăn nhiều cholesterol.
- Chia ra nhiều bữa ăn nhỏ, ăn nhiều lần trong ngày.
- Ăn nhiều rau quả, chế độ ăn nhiều chất xơ.
Nguồn: Khoa học phổ thông (LHH tp.HCM) số 139
