Sigmund Freud: nhà khoa học hay nhà văn?

Khoa học chủ quan

Phân tâm học đã từng bị chỉ trích gay gắt ngay từ khi mới hình thành vào đầu thế kỷ 20 dưới nhiều hình thức. Thoạt tiên, phân tâm học bị chống đối mạnh mẽ từ ngay các tổ chức y khoa, nhưng sau đó nó lại trở thành thời thượng và tiến hoá thành một ngành khoa học tâm lý chính thống. Trong vài thập niên gần đây, phân tâm học lại gặp những chống đối mới, đặc biệt từ những người ủng hộ nữ quyền. Những chủ thuyết của Freud về bản chất cai trị của đàn ông và phẩm chất thua kém của phụ nữ đã chọc giận những người cổ xuý nữ giới vùng lên đòi bình đẳng với nam nhi.

Còn giới khoa học và triết học thì hoài nghi chính nền tảng của lý thuyết phân tâm học. Nổi bật nhất là các phản biện của Karl Popper, Frederick Crews và Adolf Grunbaum. Họ cho rằng lý thuyết của Freud là không có cơ sở vì Freud căn cứ theo những suy đoán và phân tích chủ quan chứ không dựa vào việc kiểm tra khách quan những hiện tượng phổ biến luôn tái diễn. Freud chỉ từ những trường hợp riêng lẻ hay từ một số ít đối tượng mà suy rộng ra. Phần lớn dữ liệu mà Freud xây dựng nền tảng cho phân tâm học đều phát xuất từ vài phụ nữ thành Vienna cộng với “phân tích tự thân” của chính Freud. Và các lập luận chỉ toàn phụ thuộc vào những loại suy, liên tưởng chủ quan, những hồi ức thực và ảo, những trò chơi chữ, những lỗi lầm và trùng hợp ngẫu nhiên.

Giới triết học bài bác quan điểm của Freud cho rằng các hoạt động thần kinh đều có yếu tố tiền định. Từ quan điểm này, Freud đã đúc kết thành những khái niệm về các nguyên nhân của một hành động và những lý do thực thi hành động đó. Với giới triết học, Freud đã quá sức tham vọng khi muốn xây dựng phân tâm học như một lý thuyết toàn vẹn về bản chất con người xoay quanh vai trò trung tâm của khái niệm “vô thức” và bản năng dục tình.

Những nữ bệnh nhân tài ba

Helene Deutsch (1884 - 1982)

Chính Freud thừa nhận lý thuyết phân tâm học bắt đầu hình thành khi đồng nghiệp Josef Breuer nhận điều trị cho một nữ bệnh nhân trẻ đẹp và giàu có mắc chứng cuồng loạn. Đó chính là Bertha

Anna von Lieben (1863 - 1945)

Bertha Pappenheim (1859 - 1936)

Marie Bonaparte (1882 - 1962)

Hấp lực của chữ tình

Nếu lý thuyết của Freud đã không đứng vững trước những phản biện có cơ sở khoa học đầy thuyết phục thì làm sao lý giải được sức mạnh của phân tâm học? Khi thế giới nhân kỷ niệm 150 năm ngày sinh của ông (6.5.1856) đã tôn vinh Freud “không phải là một con người mà là cả một bầu khí quyển dư luận” hay “trí tưởng tượng trung tâm của thời đại chúng ta”, thì những lời hoa mỹ ấy lại không hề cường điệu. Sao vậy nhỉ?

Chân dung Freud trên tờ giấy bạc 50 si-ling của Áo.

Sức hấp dẫn khác của phân tâm học là do Freud đã cung cấp cho từng cá nhân cách phát hiện ra những bí mật về bản thân mà tự mỗi người không hề biết. Một hấp lực khó cưỡng! Chính cái hỗn hợp của nỗi bất an và lòng hiếu kỳ, của mối âu lo và niềm khao khát khiến nhiều người tìm đến thầy bói cũng đã phát huy tích cực trong phân tâm học. Chỉ khác ở chỗ tính chính thống của phân tâm học như một ngành khoa học khiến cho việc đi gặp bác sĩ tâm lý trở nên nghiêm túc hơn là đi gặp thầy bói.

Phân tâm học ra đời đã đem lại cho con người một hứa hẹn mới: Một lý thuyết toàn vẹn về bản chất con người - điều mà khoa học trước đó chưa hề đáp ứng. Hứa hẹn ấy tuy không trọn vẹn, nhưng chính là một yếu tố giúp phân tâm học gây ảnh hưởng mạnh sau những di sản nặng trĩu hoang mang mà hai cuộc thế chiến để lại. Khi những lý giải của các tôn giáo về thân phận tội lỗi bẩm sinh của con người không còn sức mạnh thuyết phục và thuyết Darwin không hề giải thích sự tiến hoá trong tâm tư con người thì phân tâm học của Freud lên ngôi. Và ngay trung tâm của phân tâm học lại là điều thích thú nhất, lo lắng nhất lẫn kích động nhất trong mọi điều cấm kỵ: tình dục. Những yếu tố đó kết hợp lại đã giúp phân tâm học thành công và Freud thành một vĩ nhân.

Nguồn: Cẩm nang tiêu dùng dành cho đàn ông, số 25/2006, 15.5.2006.