Say xe, say sóng
Khi hệ thần kinh trung ương nhận tín hiệu không đồng bộ của bốn giác quan trên thì xảy ra chóng mặt. Khi ngồi trong ô tô hay tàu hoả đang di chuyển, mắt nhìn ra bên đường thấy cảnh vật chạy ngược chiều, trong khi tai thì ghi nhận vị trí cơ thể trong không gian là đang tiến tới, sau một lúc là chóng mặt. Hoặc khi ngồi đọc sách trong tàu hoả đang di chuyển: mắt nhìn trang sách là cố định nhưng tai trong lại ghi nhận cơ thể có sự di chuyển trong không gian.
Giống như hành khách đi tàu biển, ngay cả lúc biển không động cũng thường bị say sóng trong khi các thuỷ thủ trên tàu vật lộn với sóng dữ lúc phong ba bão táp vẫn binhg yên, một phần là do thể lực tốt và được rèn luyện nhưng chủ yếu là do hệ thần kinh trung ương nhận được đồng bộ tín hiệu của bốn giác quan: tai trong nhận biết cơ thể đang bị lắc mạnh, mắt nhìn thấy con tàu đang trồi sụt trong gió lộng, da lòng bàn chân ghi nhận sự tiếp xúc của cơ thể với sàn tàu, các cơ và xương khớp ghi nhận sự chuyển động của thân mình. Trong khi đó hành khách ở trong phòng kín, mắt nhìn cảnh vật không thay đổi nhưng ba giác quan kia thì cho biết có sự di chuyển của cơ thể trong không gian.
Cũng có trường hợp do thể chất yếu, lên xe là chóng mặt buồn nôn.
Để tránh tình trạng say xe, tối trước ngày đi cần ngủ đủ giấc, ăn sáng nhẹ với thức ăn lỏng, dễ tiêu trước khi lên xe một giờ, tránh nhịn ăn sẽ làm chóng mặt và mệt hơn. Khi đi đường, nên nhìn xa về phía trước, không đọc sách hay ngồi nhìn về phía sau, tránh xoay đầu quá mức, không thay đổi tư thế đột ngột. Có thể dùng thuốc chống say tàu xe được bán không cần đơn tại các hiệu thuốc Tây như Nautamine, viên 90mg, uống 1 viên trước khi lên xe 30 – 45 phút, không dùng cho bé 2 tuổi. Hoặc là Scopolamine, miếng dán da 1,5mg, dán ít nhất 4 giờ trước khi lên xe, vào chỗ da khô, không dùng cho trẻ em.
Đi máy bay, ít mất thời gian, nhưng do thay đổi áp suất không khí và thay đổi lượng oxy khi máy bay lên cao, xuống thấp nên dễ cảm thấy đau hai bên tai; muốn giảm cảm giác khó chịu này hãy nhai kẹo cao su (có chuẩn bị đem theo) nhằm cân bằng áp suất trong tai; nếu tai bùng bình thì lấy ngón tay bịt chặt hai lỗ tai, xong ngậm miệng và nuốt mạnh vào, có thể làm vài lần thì hết.
Các hành khách mắc các bệnh sau đây, nhất là trong giai đoạn cấp tính hoặc tình trạng nặng, không được đi máy bay:
- Bệnh tai mũi họng: viêm xoang, viêm tai giữa.
- Bệnh đường hô hấp: hen phế quản, lao phổi, có nang khí bẩm sinh trong phổi.
- Các bệnh về máu: thiếu máu, bệnh ưa chảy máu.
- Các bệnh tâm thần, động kinh.
- Những người mới bị chấn thương sọ não, mới phẫu thuật sọ não, có u não.
- Bệnh tim mạch: những người có tiền sử nhồi máu cơ tim hay đau thắt ngực. Những bệnh nhân mới bị tắc mách máu hoặc có tiền sử tắc mạch, cao huyết áp, có bệnh van tim, suy tim.
- Vừa mới phẫu thuật: vùng bụng, lồng ngực, mắt, tai giữa.
- Thoát vị bẹn.
Nếu bệnh nhẹ hoặc đã qua giai đoạn cấp tính, bạn có thể đi máy bay với sự đồng ý và hướng dẫn của bác sĩ trực tiếp điều trị.
Phụ nữ có thai trên 8 tháng không nên đi xa dù với phương tiện nào, để tránh sinh rớt hoặc sinh non.
Với những chuyến đi thời gian dài, bạn đề phòng bị thuyên tắc các tĩnh mạch sâu bằng cách không hút thuốc lá, không uống rượu, vận động hai chân tại chỗ, tránh ngồi chồm hổm hay ngồi trong tư thế gò bó. Khi thấy tê nhức chân, phải duỗi chân thẳng và xoa bóp cho máu lưu thông đều.
Nguồn: Thuốc & sức khoẻ, 288, 15-7-2005), tr 18.
