Sao không chủ động chống rét, đói cho trâu, bò trước mùa rét?
Phương thức chăn nuôi lạc hậu
Tập quán chăn nuôi thả rông là nguyên nhân lớn dẫn đến việc trâu, bò chết hàng loạt ở các tỉnh vùng cao như Hà Giang, Lai Châu, Lạng Sơn… Dù có hàng trăm con trâu, bò nhưng thường thì các ông chủ trại chỉ việc khoanh một khoảng rừng lớn, tầm 5 - 7 giờ chiều rắc muối lên các tảng đá quanh nhà và đàn gia súc lũ lượt về ăn muối, có thể thêm một chút ngô, sắn, bí… rồi lại kéo nhau vào rừng ngủ. Vì thế khi đợt rét khắc nghiệt kéo dài, có những đàn trâu được lùa về chuồng gần nhà nhưng chưa kịp về đến nơi đã gục ngã do đã quá đuối sức.
Nhiều hộ có chuồng trại cho trâu, bò, dê, ngựa… nhưng chuồng vẫn hầu hết đơn giản, vài cái cây rừng gác lên nhau, nền đất và một mái che trên cùng còn bốn bề thì trống trải. Hệ thống xử lý chất thải gần như không có, khu chế biến bảo quản thức ăn thô xanh cũng rất sơ sài, thường chỉ vẻn vẹn một đống rơm khô. Với quy mô chăn nuôi còn nhỏ 1 - 5 con trâu, bò/ hộ thì việc xây dựng chuồng như trên còn khá phổ biến ở hầu hết các tỉnh. Khi không may mùa đông có những đợt rét đậm kéo dài thì việc gia cố chuồng trại cũng chịu hạn chế bởi thiết kế khung đơn giản từ trước rồi.
Chưa có thói quen chuẩn bị thức ăn thô xanh
Trong khi các tỉnh vùng cao đang khốn đốn vì trâu, bò chết hàng loạt (Hà Giang 7.394 con, Lào Cai 6.400 con, Bắc Cạn 5.571 con, Cao bằng 5.046 con, Lạng Sơn 4.410 con, Yên Bái 2.950 con, Sơn La 4.243 con, Hoà Bình 3.872 con, Thanh Hoá 2.939 con…) thì tuy cũng chịu cái rét lạnh nhưng các tỉnh vùng đồng bằng sông Hồng trừ Ninh Bình có khoảng 40 con chết, thì hầu như không có trâu, bò chết rét, đói vì công tác chuẩn bị từ trước mùa đông khá tốt, đặc biệt là thức ăn cho đàn gia súc. Do được cung cấp dinh dưỡng đầy đủ nên đàn trâu, bò chịu đựng tốt hơn trong thời tiết giá lạnh, kết hợp với việc che chắn, sưởi ấm tích cực nên đàn gia súc ở các tỉnh đồng bằng sông Hồng khá ổn định.
Thức ăn thô xanh vốn chưa được quan tâm đúng mức ngay từ các cấp lãnh đạo (ngay trong chiến lược phát triển chăn nuôi vừa được phê duyệt tại Quyết định số 10/2007/QĐ-TTg ngày 16 -1 - 2008 thì công tác phát triển thức ăn thô xanh cũng không được đậm nét rõ ràng) đến đa số người chăn nuôi nông hộ trong khi cỏ tự nhiên đang nghèo kiệt dần vì tốc độ đô thị hoá và không được chăm sóc cải tạo. Nếu chỉ tính diện tích cỏ trồng hiện nay với năng suất trung bình từ 150 tấn/ha/năm thì tổng sản lượng cỏ trồng mới chỉ đáp ứng khoảng 7% tổng nhu cầu cho đàn gia súc ăn cỏ. Vì vậy nhiều chuyên gia đã đưa ra biện pháp quy hoạch chăn nuôi theo vùng ưu thế về phụ phẩm nông nghiệp. Xem ra, trong bối cảnh này nguồn lợi phụ phẩm nông nghiệp đang là “cứu cánh” chính hiện nay cho đàn gia súc ăn cỏ. Tuy nhiên, nguồn lợi này bấy lâu đang bỏ phí, rơm chất hàng tấn ngay tại ruộng; thân, lá ngô bỏ khô kiệt ngoài đồng; thân lá, khoai lang, lá sắn… dùng tươi sống hết vụ thì thôi chứ chẳng mấy bác nông dân nào có thói quen dùng ủ chua, phơi khô làm bột cỏ để dùng dần.
Lời giải tưởng như đơn giản
Nguyên nhân sút giảm đàn gia súc ăn cỏ vào mùa đông ở miền Bắc ai cũng biết, lời giải đơn giản là nâng cấp chuồng trại, chế biến thức ăn để chủ động vào mùa đông. Vậy mà thực hiện sao vẫn khó vô cùng?
Cục Chăn nuôi ngay từ đầu mùa rét (tháng 9 - 2007) đã có công văn chỉ đạo chống rét cho gia súc ăn cỏ khu vực duyên hải miền Trung, Tây Nguyên và công văn 13 ngày 4-1-2008 chống rét, đói cho gia súc ăn cỏ khu vực các tỉnh phía Bắc,… và nhiều công văn, công điện khác về chỉ đạo công tác quản lý, kỹ thuật chống rét, đói cho đàn gia súc và giảm thiểu thiệt hại do rét đậm, rét hại gây ra. Ngay sau khi tình hình thiệt hại chăn nuôi xảy ra trên diện rộng, đặc biệt các tỉnh Đông Bắc thì Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và PTNT cũng đã có công điện khẩn số 07/CĐ-BNN-CN ngày 13/2/2008. Bộ Nông nghiệp và PTNT cũng đã đi khảo sát và chỉ đạo trực tiếp một số tỉnh bị thiệt hại nặng. Tuy nhiên, những con trâu, bò xứ lạnh vẫn tiếp tục chết.
Thực ra, đàn gia súc trên thực tế kể cả mùa mưa thì việc cân đối đầy đủ chất dinh dưỡng còn khó nữa là mùa rét khi mà gió buốt căm căm không còn ngọn cỏ nào mọc được. Đàn trâu, bò đang phổ biến là các giống lai, thể lực vốn chưa phát huy hết tiềm năng giống, nay thêm trận gió rét kéo dài trong tình trạng đến người còn thiếu rau xanh, sạch để ăn thì nói chi đến trâu, bò.
Phải chăng công tác thông tin tuyên truyền chưa đủ mạnh, sự hỗ trợ chưa rõ rệt và đủ sức thuyết phục để có hiệu quả ngay từ đầu?
Phương án trước mắt là tăng cường hỗ trợ thiệt hại cho người chăn nuôi, đặc biệt là các hộ nghèo, hộ chính sách và chuẩn bị kinh phí cho đợt phòng chống bệnh khi thời tiết bắt đầu ấm nóng lên.
Phương án lâu dài cần thực sự coi cỏ là một cây trồng hiệu quả nguyên liệu chính cho ngành chăn nuôi. Phát triển thức ăn thô xanh cần được quan tâm và đầu tư đúng mức, đồng bộ ở tất cả các cấp quản lý, chỉ đạo sản xuất. Cập nhật và hỗ trợ ứng dụng diện rộng các công nghệ mới về chuồng trại. Từng bước nâng cấp chất lượng chế độ nuôi dưỡng, chăm sóc đàn gia súc ăn cỏ để nâng cao thể lực, chú trọng công tác cải tạo giống sao vẫn phát huy khả năng chịu đựng kham khổ của các giống bản địa. Có lẽ để giải quyết tận gốc việc đảm bảo an toàn cho đàn gia súc ăn cỏ trong mùa đông thì ngành chăn nuôi còn quá nhiều việc phải làm.
