Sắn dây vị thuốc của cộng đồng trong mùa nắng nóng

Thân là dây leo dài tới hàng chục mét có lông, leo theo các cây lớn như xoài, mít, vú sữa... tường rào... lá phân nhánh thành 3 lá nhỏ (3 lá chét) hình trứng nhọn đầu có lông ở mặt trên và mặt dưới, hoa màu xanh mọc chùm ở kẽ lá, quả màu vàng nhạt, rễ phát triển phình to gọi là củ sử dụng làm dược liệu có nhiều xơ lẫn tinh bột khoảng 12-15%.

Từ xa xưa nhân dân ta đã trồng ở khắp nơi để luộc ăn và làm thuốc với kỹ thuật trồng rất đơn giản chỉ cần chọn thân cây to không sâu bọ từng đoạn khoảng 70cm đến 100cm (5 gang tay) là được, không cần nhiều đất chỉ cần khoảng 1/3 mét vuông đất nơi khô ráo cho một cây hố đào mỗi chiều khoảng 60cm, sâu 70cm, đổ phân chuồng, tro làm xốp đất, thân cây khoanh tròn nhiều vòng đặt xuống hố chừa phần ngọn lên đổ đất xốp dày khoảng 5-7cm nén chặt, tưới nước phủ rơm rạ, lá khô giữ cho đất ẩm, sau 15-20 ngày mầm mọc, ta có thể dùng phân chuồng hoai mục hoà loãng hoặc phân đạm pha loãng tưới cho cây, cần thường xuyên làm cỏ, vun gốc tạo thêm đất mới tươi xốp cho gốc cây, rồi bắt cành cây cho sắn dây leo giàn hay cây to, tường rào... tiếp tục chăm sóc để thu hoạch sau 12 tháng vào mùa đông xuân và lựa cây giống trồng lại ngay.

Mỗi cây cho khoảng 15-20kg củ tươi, củ đào về không bị gãy hoặc xây xát đem rửa sạch đất, cắt loại bỏ rễ phụ, bóc bỏ lớp vỏ ngoài, cắt từng đoạn 10-15cm, hay để củ xát trên bàn xát bằng kim loại có lỗ 1-1,5 mm như cách làm bột sắn lương thực thường ngày, có thể thái mỏng đem giã nhỏ cả tinh bột và sơ thành nhuyễn sau đem lọc tách nhiều lần ta có được tinh bột để dùng. Là loại dược liệu hay bị mốc, mọt nên phải để nơi khô ráo, phơi nắng đóng trong chai lọ luôn kiểm tra.

Theo sách cổ sắn dây có vị ngọt nhạt, tính mát, chưa thấy độc vào 2 kinh tỳ và vị có tác dụng thanh nhiệt, giải khát, chữa cảm nắng, sốt, nhức đầu có mồ hôi, trong bụng và ngoài da đều nóng, nôn oẹ, nóng ruột xôn xao, khát nước, dùng tinh bột sắn dây hoà với đường uống mỗi lần 12g hay kết hợp với đậu ván sao vàng 12g giã dập, cát căn 20g sắc uống.

Chữa trẻ em cảm sốt, ho, viêm họng, viêm phổi thể nhẹ... sắn dây 12g, củ tóc tiên (mạch môn) 10g, hương nhu 6g đổ 450ml nước còn 150ml dùng 3 lần trong ngày.

Chữa uống nhầm các loại thuốc quá nóng, xốn xao buồn bực, đau bụng đi ngoài đi cầu như kiết lỵ, nôn oẹ, phụ nữ có thai nóng trong bụng chán cơm dùng bột sắn dây hoà với đường uống, hay dùng củ sắn dây tươi 30g, rau má 20g giã nhỏ chế thêm nước sôi để nguội vắt lấy nước cốt để dùng, hiện nay trong bài thuốc chữa sốt xuất huyết bằng thuốc y học cổ truyền có vị cát căn.

Trong danh mục thuốc đông y tại cơ sở theo tiêu chuẩn Quốc gia về y tế xã phường giai đoạn 2001-2010 sắn dây là một trong 60 cây thuốc bộ Y tế quy định phải có nên đề nghị trạm y tế xã phường tận dụng đất bờ ao, bờ tường cổng ngõ... của trạm để trồng vị thuốc này vừa làm thuốc, vừa làm cảnh quan môi trường và để làm mẫu cho công tác xã hội hoá y học cổ truyền tại địa phương.