Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam
Thứ năm, 20/01/2005 22:52 (GMT+7)

Réaumur (1683-1757): Nhà sinh học về côn trùng

Mặc dù con đường công danh khoa học đang mở rộng trước mặt nhưng Réaumur quyết địng rời thủ đô Paris hoa lệ để trở về vùng nông thôn ở Bas Poiton (la Bermondière), gần thành phố quê hương, thuộc miềntrung tây nước Pháp. Ông mong ước có thể yên tâm nghiên cứu theo sở thích nhiều vấn đề khoa học khác nhau như: phương cách động vật thân mềm chế tiết dịch để tạo thành vỏ bọc, quá trình hình thànhhạt trai trong con vẹm nước ngọt (1709).

Cuốn sách “Nghiên cứu tơ nhện” (xuất bản năm 1710) chứng tỏ tài năng quan sát tinh tường của Réaumur về một loại côn trùng thật nhỏ bé. Ngay lập tức giới khoa học chú ý đến nhà khoa học trẻ mới 27tuổi này. Sau đó, vua Louis XIV (1638-1715) giao cho ông nhiệm vụ nghiên cứu các ngành nghề mỹ nghệ và công nghệ ứng dụng. Ông đã đến nhiều nơi để quan sát, viết tường trình về những con sông có chứavàng, những mỏ lam ngọc. Ông dành thời gian rong ruổi khắp vùng Languedoc, thuộc miền nam nước Pháp, trải rộng từ thung lũng sông Rhône đến vùng đồi thấp dưới chân núi phía đông dãy Pyrénées. Réaumurđã phát hiện ra những khu rừng rậm, các vỉa đá chứa những răng các động vật cổ xưa đã hóa thạch.

Năm 1720, Réaumur là người đầu tiên cho xây dựng lò nung vòm để làm chảy loại sắt xám. Là người đầu tiên sử dụng kính hiển vi để tìm hiểu cấu trúc các loại kim khí và sáng lập ngành kim tướng học(1722), ông còn nghiên cứu kỹ thuật tráng thiếc, sự nam châm hóa của sắt, xác định sự khác biệt giữa sắt và thép. Réaumur đã trình bày những nghiên cứu, phát hiện quý giá đó trong cuốn sách “Về nghệthuật chuyển sắt thành thép” (1722).

Trong cuốn “Những loài cây tạo đá” (1727), Réaumur giải thích quá trình tạo san hô và những cây mọc trên đá, sự hình thành ngọc trai. Đặc biệt trong bộ sách này ông đã khẳng định san hô là những độngvật biển chứ không thuộc loài thực vật như người ta vẫn lầm tưởng.

Nhờ sáng kiến sử dụng tính chất riêng biệt của cồn là loại chất lỏng có hệ số giãn nở đặc biệt nên ông đã sáng chế chiếc nhiệt kế cồn (1730). Loại này (về sau gọi tên là nhiệt kế Réaumur, loại R) cócấu tạo với phần thân được chia thành 80 vạch với khoảng cách bằng nhau (sau này nhiệt kế Celsius có 100 vạch đã thay thế loại nhiệt kế R). Ông còn tìm hiểu thành phần hóa học của đồ sứ Trung Quốc vàđưa ra công thức để sản xuất loại vật liệu quý này (về sau được gọi tên là sứ Réaumur , 1739)…

Đi theo con đường của nhà côn trùng học nổi tiếng Swammerdam trước đây, qua việc quan sát đời sống, tập tính của nhiều loại côn trùng, động vật thân mềm, loài tôm cua, Réaumur phát hiện quá trình tái tạo các phần phụ ở loài tôm và giải thích loài tôm cua có thể tái tạo vài phần phụ đã bị thiếu hụt do những chồi mầm vẫn tồn dư ở phần cơ thể còn lại. Ông cũng chú ý nghiên cứu các loài chim, bướm, ruồi, rệp cây, loài sâu bọ cánh màng, những côn trùng ăn sâu bọ, loài vật sống ký sinh trên các côn trùng khác, sâu róm, những động vật ký sinh sâu róm, những ấu trùng trên lá, sâu nhậy, rệp hại cây, mụn cây, loại ruồi hai cánh, ruồi bốn cánh, châu chấu, ve, ong. Ông cũng quan tâm đến nhiều sinh vật biển (như động vật ruột khoang, ngành da gai, cá), nghiên cứu sự di chuyển của con sao biển, hiện tượng huỳnh quang của nước biển.

Để kiểm tra luận điểm của Swammerdam về cách phân biệt ba loại ong, Réaumur sáng chế một hộp rộng có vách kính trong suốt cho ong làm tổ, nhờ đó có thể quan sát dễ dàng mọi hoạt động của cộng đồng đủ loại ong. Qua kết quả nghiên cứu tỉ mỉ các tập quán loài ong, ông khẳng định rằng con ong vốn được mọi người lầm tưởng là “vua” thì đúng ra nó là “hoàng hậu”, nó là động vật giống cái duy nhất làm nhiệm vụ sinh sản trong tổ còn các con ong thợ khác cũng thuộc giống cái nhưng lại không có khả năng sinh sản. Ông còn phát hiện một điều quan trọng là sau quá trình nuôi dưỡng đầy đủ, một ấu trùng cái có thể trở thành “hoàng hậu”.

Năm 1734 ra đời tập sách đầu tiên của bộ “Ghi nhớ về lịch sử các côn trùng” và sau đó năm tập tiếp theo được xuất bản trong 9 năm (1734-1742) với năm nghìn hình vẽ đầy đủ chi tiết. Trong bộ sách 6 tập này, ông không chỉ ghi nhận những kết quả chính xác các nghiên cứu giải phẫu học mà còn đặt nền tảng cho ngành xã hội học động vật và nhiều khảo cứu sinh học sau này. Tập thứ bảy bàn về sâu bọ cánh cứng được xuất bản sau khi ông qua đời (1795). Đây thực sự là hòn đá tảng đánh dấu chặng đường dài nghiên cứu côn trùng học và đặt Réaumur vào hàng đầu trong số các nhà côn trùng học nổi danh của thế kỷ 18 đồng thời ghi nhận ông là người mở đường cho một ngành khoa học mới, đó là tập tính học (ethology).

Cũng như Swammerdam, ông quan niệm hiện tượng chuyển dạng côn trùng chỉ là một ảo ảnh chứ không hiện hữu thật, do vậy những con sâu róm, con nhộng đều có thể coi là những con bướm ẩn mình trong vỏ và ông đặt câu hỏi: những chuyển dạng hình thức bề ngoài đó quy về thực chất sẽ là gì? Rõ ràng có những khác biệt hình thái và sinh lý khá quan trọng như con sâu róm có 16 chân nhưng 10 chân sẽ biến mất ở con nhộng và rồi 6 chân khác lại tái hiện dưới dạng chân bướm hoàn toàn khác biệt. Con sâu róm tự nuôi dưỡng bằng nhai lá, con bướm bằng hút mật hoa. Tuy nhiên, Réaumur khẳng định: mặc dù không được nhìn thấy rõ nhưng tất cả những tạng của bướm đều hiện diện trong sâu róm. Đây không phải là hiện tượng “thượng tạo” (epigenesis) cũng không phải là sự hình thành mới về phát triển cá thể hoặc thay hình đổi dạng mà hiện tượng “tiền hình” (preformisme) này là hoàn toàn phù hợp với những quy luật siêu hình.

Để giải thích về sự hình thành đầu tiên của những “sinh thái có tổ chức”, Réaumur giả định rằng những hình thái đó đã hiện diện trong thế giới nguyên thủy nhưng quá trình phát triển đã bị ngưng chậm do giá lạnh và chỉ tiếp tục khi có những điều kiện thuận lợi hơn. Như vậy, một côn trùng có thể tồn tại ở dạng trứng, sống lâu dài nhiều tháng ở dạng cực nhỏ bé, kích thước không tăng trưởng. Những kết luận đó rõ ràng mang nặng tư duy Aristotle.

Ít lâu sau, ông cho xuất bản cuốn sách “Về nghệ thuật nuôi dưỡng các loài gia cầm” (2 tập, 1749 và 1751), trong đó Réaumur mô tả những nghiên cứu phôi học qua việc xác định phương thức thụ tinh trứng ếch, thời gian ấp nở trứng chim, kết quả giao phối của nhiều loại gia cầm khác nhau biểu hiện trên thế hệ mới sinh.

Năm 1752, Réaumur trở lại với niềm say mê từ tuổi thanh niên và tiến hành nhiều thử nghiệm nghiên cứu quá trình tiêu hóa ở động vật. Chọn lựa những gia cầm, có vách dạ dày to và nhiều cơ (như chim, gà mái), ông cho chúng nuốt những ống kẽm nhỏ mở ngỏ ở hai đầu, lòng ống chứa đầy hạt hoặc thịt, kèm dây buộc để kéo ra nghiên cứu. Sau nhiều lần làm đi thử lại, ông chứng minh rằng các thức ăn đã không bị tiêu hóa sau 48 giờ, như vậy chứng tỏ quá trình nghiền bóp trong diều mề (chim, gà) không hề có tác động tiêu hóa như mọi người thường nghĩ. Sau đó, chọn con chim diều mốc có dạ dày vách màng mỏng, ông cho nuốt những ống kẽm tương tự và nhận thấy hôm sau, chim ói mửa ra các ống chứa thức ăn đã gần tan biến, trên cơ sở đó, ông kết luận “tiêu hóa là do một chất hòa tan ở trong màng dạ dày chim”. Rồi ông lại cho chim nuốt ống chứa mảng xốp dễ thấm để thu hồi dịch vị và thử nghiệm tính chất của dịch vị trong ống khác có đựng thịt. Réaumur có nuôi một con chim diều hâu rất được cưng chiều, chim này có thói quen luôn ói mửa những thức ăn dạ dày không tiêu hóa được, vì vậy đã tạo điều kiện giúp ông phân lập được dịch vị để nghiên cứu và khẳng định dịch vị có vai trò hòa tan và lên men trong quá trình tiêu hóa thức ăn. Trong thông báo nghiên cứu, ông ghi nhận “…Khi đặt một chút dịch dạ dày của chim diều hâu trên lưỡi, tôi nhận thấy có vị mặn chứ không chua, nhưng mảnh xương đã chịu tác động của dịch đó lại có vị chua chứ không mặn…”. Đáng tiếc là con chim diều hâu này bị chết sau vài thử nghiệm nên ông đã gặp khó khăn khi phải thay thế bằng vịt và gà con.

Trong những năm tháng nghiên cứu, ông được cô Moutier và Tu viện trưởng J.A.Nollet (1700-1770) cộng tác, đặc biệt người học trò của ông là M.J.Brisson (1723-1806) luôn giúp đỡ trong việc sử dụng kính hiển vi, đồng thời là người gìn giữ bộ sưu tập Động vật học của Réaumur và bổ sung thêm bộ sưu tập của Văn phòng Hoàng gia (sau khi ông qua đời) để trở thành tập lưu trữ của Viện Bảo tàng Khoa học tự nhiên. Những ngày cuối đời, ông viết di chúc tặng toàn bộ những sưu tập về khoáng vật, thực vật và động vật quý hiếm cho Viện Hàn lâm Khoa học Pháp.
Réaumur qua đời ngày 17 tháng 10 năm 1757, lúc ông 74 tuổi tại vùng quê La Bermondière thuộc Saint Julien du Terroux, nơi ông đã toàn tâm phục vụ khoa học.

Với tài năng lỗi lạc xuất chúng, Réaumur là một con người đầy tư duy sáng tạo, một nhà khoa học toàn tài, đóng góp cho nhiều lĩnh vực như sinh học, vật lý học và kỹ thuật. Giới khoa học châu Âu đã tôn vinh ông là “Plinius của thế kỷ XVIII”.

Nguồn: Trần Phương Hạnh, 17 nhà khoa học lỗi lạc, NXB Trẻ, TP. HCM, 2003.

Xem Thêm

Tin mới

Báo cáo chính trị trình Đại hội phải thể hiện được vai trò bứt phá của Mặt trận trong giai đoạn đất nước đang chuyển mình
Sáng 10/3, tại Hà Nội, Hội đồng tư vấn về Dân chủ và Pháp luật UBTƯ MTTQ Việt Nam tổ chức Hội nghị lấy ý kiến góp ý dự thảo văn kiện trình Đại hội đại biểu toàn quốc MTTQ Việt Nam lần thứ XI, nhiệm kỳ 2026-2031 và dự thảo Điều lệ MTTQ Việt Nam (sửa đổi, bổ sung). GS.TS Trần Ngọc Đường - Ủy viên Đoàn Chủ tịch, Chủ nhiệm Hội đồng tư vấn về Dân chủ và Pháp luật UBTƯ MTTQ Việt Nam chủ trì Hội nghị.
Phú Thọ: Góp ý đề án phát triển nông nghiệp tuần hoàn, đa giá trị các sản phẩm nông sản chủ lực
Sáng 06/3 tại Phú Thọ, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật (Liên hiệp Hội tỉnh) đã phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường tổ chức hội thảo “Đề án phát triển nông nghiệp tuần hoàn, tích hợp đa giá trị cho các sản phẩm nông sản chủ lực, đặc sản của tỉnh gắn với xây dựng các sản phẩm OCOP và du lịch nông nghiệp, nông thôn trên địa bàn tỉnh Phú Thọ giai đoạn 2025 - 2030”.
Làm rõ vai trò nguồn lực trí thức trong đổi mới sáng tạo giai đoạn tới
Sáng 9/3, tại Hà Nội, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (Liên hiệp Hội Việt Nam) đã tổ chức hội thảo “Góp ý dự thảo Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc Mặt trận Tổ quốc Việt Nam lần thứ XI, nhiệm kỳ 2026-2031”. Hội thảo dưới sự chủ trì của Chủ tịch Liên hiệp Hội Việt Nam - TSKH Phan Xuân Dũng và Tổng Thư ký Liên hiệp Hội Việt Nam Nguyễn Quyết Chiến.
Trí thức khoa học công nghệ với ngày hội bầu cử của đất nước
Ngày bầu cử Quốc hội khóa XVI và Hội đồng nhân dân các cấp (nhiệm kỳ 2026 – 2031) được tổ chức vào 15/3/2026, là sự kiện chính trị quan trọng của đất nước, nơi mỗi công dân thực hiện quyền và nghĩa vụ thiêng liêng của mình. Trong dòng chảy ấy, đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ Việt Nam luôn thể hiện trách nhiệm công dân, đóng góp trí tuệ và tâm huyết vào sự phát triển của đất nước.
Chương trình hành động của GS.VS. Châu Văn Minh, ứng cử viên đại biểu Quốc hội khoá XVI
Ngày 15/3/2026, cử tri trên cả nước sẽ tham gia bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026-2031. Đây không chỉ là sự kiện chính trị, đợt sinh hoạt dân chủ sâu rộng trong toàn xã hội, mà còn là dịp để mỗi người dân trực tiếp thực hiện quyền làm chủ, thể hiện ý chí và trách nhiệm đối với sự phát triển của đất nước.
Phát triển nền kinh tế tri thức trong kỷ nguyên mới
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số diễn ra sâu rộng, phát triển kinh tế tri thức đã trở thành xu thế tất yếu. Tri thức, công nghệ số và đổi mới sáng tạo ngày càng giữ vai trò động lực chủ yếu của tăng trưởng, tạo giá trị gia tăng cao và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
Góp ý Dự thảo Chương trình hành động của Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV
Chiều 6/3, tại Hà Nội, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (Liên hiệp Hội Việt Nam) đã tổ chức hội thảo “Góp ý dự thảo Chương trình hành động của Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thực hiện Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng”.
Liên hiệp Hội Việt Nam kỷ niệm 116 năm ngày Quốc tế Phụ nữ
“Phía sau thành công của một người đàn ông luôn có bóng dáng của người phụ nữ”. Anh em nam giới có được sự thành công trong sự nghiệp, hạnh phúc trong cuộc sống gia đình là nhờ đức tính hy sinh, lòng vị tha của người phụ nữ luôn ở phía sau của họ - người đã làm cho cả thế giới thay đổi và phát triển thế giới tươi đẹp này…”
Khơi dậy khát vọng trí thức trong kỷ nguyên mới
Trải qua 43 năm xây dựng và trưởng thành (1983-2026), Liên hiệp Hội Việt Nam đã khẳng định vững chắc vị thế là tổ chức đại diện cho đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ cả nước. Trong bối cảnh đất nước đang đứng trước ngưỡng cửa của một kỷ nguyên phát triển mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, vai trò "ngôi nhà chung" của đội ngũ trí thức càng trở nên quan trọng và mang tính then chốt.
Bí thư Đảng ủy VUSTA Châu Văn Minh tiếp xúc cử tri tại tỉnh Phú Thọ
Trong hai ngày 4-5/3, GS.VS. Châu Văn Minh - Bí thư Đảng ủy VUSTA và các ứng cử viên đại biểu Quốc hội, đơn vị bầu cử số 1 tỉnh Phú Thọ đã tiếp xúc cử tri của 20 xã trên địa bàn. Trình bày chương trình hành động trước cử tri, GS.VS. Châu Văn Minh đã đưa ra những cam kết mạnh mẽ, thể hiện tư duy của một nhà khoa học đầu ngành và tầm nhìn của ứng cử viên đại biểu Quốc hội đại diện cho giới trí thức.