Quy hoạch Thủ đô Hà Nội
Tất cả các dòng sông đều chảy!
Nhìn trên bản đồ quy hoạch Thủ đô Hà Nội đến năm 2030 tầm nhìn 2050, mảnh đất này có hình một quả tim lớn. Sông Hồng là "động mạch chủ", các "mạch nhánh" sông Tích, sông Đáy, sông Nhuệ, sông Cà Lồ, sông Đuống, và những "mao mạch", sông Bùi, sông Thiếp, La Khê, Vân Đình, Ngũ Huyện Khê, Tô Lịch, Kim Ngưu, Sét, Lừ… rải đều đặn trên toàn bộ vùng đất, đến từng tế bào của đô thị. Sông đem nước mát tưới cho đồng ruộng và sinh hoạt của cư dân, vận chuyển nước thải, làm sạch môi trường, cung cấp hơi thở trong lành cho con người cũng là nó, sông chính là huyết mạch của thành phố. Xây dựng một thành phố Xanh - Văn hiến - Văn minh - Hiện đại, đã đặt hệ thống sông hồ Hà Nội trở thành đối tượng khai thác nguồn tài nguyên đặc biệt "nước".
Tiềm năng đang ngủ yên
Sông Hồng là một phần xương thịt của những miền đất nó chảy qua của bao thế hệ và của mỗi người từng gắn bó với nó. Sông Hồng có tổng lượng nườc 122 tỷ m 3/năm, mang một khối lượng phù sa khổng lồ 120 triệu tấn/năm, bồi dắp nên vùng châu thổ Bắc bộ. Sông Hồng còn là đường giao thông chính cho con người đi lại, giao lưu văn hóa, vận chuyển hàng hóa, phát triển kinh tế và chuyển quân, lập thế trận đánh giặc, nên sông Hồng còn là dòng chảy thi ca, dòng chảy lịch sử của dân tộc ta.
Sông Đáy nhận nước của sông Hồng từ cửa Hát Môn, dài 237km, chảy qua Hà nội, Hà Nam, Ninh Bình, Nam Định, đảm bảo tưới tiêu cho 57371 ha đất canh tác. Sông Đáy đã từng là đường giao thông thủy quan trọng của một lưu vực rộng lớn. Năm Mậu Ngọ (1318) Phạm Ngũ Lão đã xuất quân từ Tế Tiêu theo dòng sông Đáy ra cửa biển, đi giũ biên giới phía Nam . Ngày nay thuyền từ bến Vân Đình theo sông Đáy, qua chân những dãy núi đá vôi dựng đứng in bóng xuống dòng sông tạo thành bức tranh phong thủy hữu tình, hoặc đi theo dòng suối Yến tại Mỹ Đức, thủy lộ này dẫn ta vào danh thắng Hương Tích "Nam thiên đệ nhất động". Nguyễn Du viết về ngư dân sinh hoạt trên sông Đáy "Nước lên ngư đẩy thuyền tàn nắng/ Lối cũ tiều về gánh sáng trăng". Năm 1937 sau khi xây xong đập Đáy để phân lũ, (từ đó đên nay chưa bao giờ phân lũ) nước sông Hồng không chảy vào sông Đáy, vì vậy phần đầu nguồn sông từ km 0 đến Ba Thá dài 71 km sông Đáy thành đoạn sông chết. Đứng giữa lòng sông đoạn qua xã Dương Liễu (Hoài Đức) ông Đạo, chủ tịch Hội Người cao tuổi của xã cho biết: nhiều đoạn sông từ Đan Phượng kéo đến Thanh Oai, Mỹ Đức dòng chảy chỉ còn là con mương nhỏ. Mùa khô không có nước, nhân dân tận dụng lòng sông trồng rau. có những đoạn không còn dấu tích của dòng sông. Nhân dân thôn Tràng Cát (xã Kim An Thanh Oai) đã biến vùng đất này thành nơi trồng lá dong với thương hiệu nội tiếng "lá dong Tràng Cát" bán đi khắp cả nước.
Sông Tích, dài 110km, lưu vực rộng 1330km 2, bắt nguồn từ núi Ba Vì chảy vào hồ Suối Hai, Đồng Mô - Ngãi Sơn, đi qua 7 huyện của Hà Nội, nhận nước sông Bùi ở cầu Tân Trường (Chương Mỹ) và đổ vào sông Đáy ở Phú Lâm (Mỹ Đức). Sông Tích đôi bờ mơm mởn ngan ngát xanh tứ quý, mùa nào cũng xanh, xanh tận cùng mây nước. Cá chình sông Tích là đặc sản nổi tiếng, nơi lưu giữ nguồn gen bền vững là hồ Suối Hai. Mùa câu cá chình và lễ hội đánh cá trở thành nét đẹp văn hóa bên bờ sông Tích. Giao thông thủy trên sông Tích không chỉ giao lưu kinh tế mà còn là nơi trai thanh gái lịch hò hẹn hát vi đối đáp trong những đêm trăng thanh gió mát "Trông chàng cũng thật hửu duyên/Con người thế ấy ở miền đâu ta?".
Sông Nhuệ dài 74 km, nhận nước của sông Hồng qua cống Liên Mạc, để tưới cho hệ thống thủy nông Đan Hoài. Sông Nhuệ giữ vai trò chủ lực tiêu nước cho thành phố Hà Nội. Nước sông Tô Lịch thường xuyên xả vào sông Nhuệ, lưu lượng trung binh từ 11- 17 m 3/giây, lưu lượng cực đại 30m 3/giây. Sông Nhuệ đã có thời tấp nập giao thông thủy, thông ra sông Hồng để giao lưu hàng hóa đi khắp nơi: Nhuệ giang nước chảy quanh co/ Nào ai xuôi ngược con đò em đưa.
Sông Đuống nối sông Hồng với sông Thái Bình dài 68km. Sông Đuống tiêu được khoảng 20-30% nước lũ sông Hồng, lượng phù sa đạt 2,8 kg/ m 3nước. Sông Đuống là đường giao thông thủy nối liền Hải Phòng với Hà Nội và các tỉnh phía Bắc Hà Nội. Các tàu thuyền có trọng tải 100- 450 tấn vận tải trên sông được cả năm.
Sông Cà Lồ đảm bảo nguồn nước tưới và tiêu trên một lưu vực rộng lớn, nước sông Cà Lồ chảy chậm nên giao thông thủy thuận tiện. Ngày nay đã có thêm khu đô thị bên sông Cà Lồ để khai thác vùng đất có thể hóa vàng này.
Bốn con sông nội thành xưa kia đã là những mạch máu giao thông của Kinh thành Thăng Long. Cố giáo sư Trần Quốc Vượng đã viết: Các cửa ô vào Kinh thành xưa đều là cửa nước. Ô Cầu Giấy nằm ở ngã ba sông Tô Lịch- sông Kim Ngưu, ô Đồng Lầm nằm ở ngã ba sông Kim Ngưu- sông Sét. Ô Đông Mác nằm ở ngã ba sông Kim Ngưu - sông Lừ, ô Bưởi nằm ở ngã ba sông Tô Lịch - sông Thiên Phù...Hệ thống sông hồ đã giúp cho việc giao thông, phát triển kinh tế trong một thời gian dài từ thế kỷ 17. Phường Hà Khẩu nơi có bến sông Tô, sông Hồng tập trung nhiều cửa buôn to của người nước ngoài. Từ xưa đã có câu: nhất cận thị, nhị cận giang, việc kết cấu các khu dân cư bên cạnh sông hồ sẽ là cách khắc phục tình trạng phố phường tự phát mọc lên theo các trục giao thông. Không ai nghĩ rằng chúng ta muốn phục cổ, nhựng rõ ràng sông hồ đang còn nhiều tiềm năng, ngay cả giao thông thủy cũng chỉ mới tận dụng những dòng chảy tự nhiên, tất cả đang chờ những bàn tay, trí tuệ và một chút lãng mạn của con người trong quy hoạch mới.
"Phục sinh" những dòng sông
Theo quy hoạch tổng nhu cầu nước đến năm 2030 là 2628544m 3/ngđ, đến năm 2050 là 3633171m 3/ngđ trong đó lượng nước cấp cho đô thị là 82%, hạn chế khai thác nước ngầm, tập trung dùng nước mặt các dòng sông. Đến năm 2030 tổng lượng nước thải sinh hoạt và công nghiệp 1975000m 3/ngđ được xử lý 100% đạt tiêu chuẩn môi trường. Đảm bảo thông thoáng thoát nước mưa qua các trục tiêu chính là các dòng sông. Hình thành 3 lưu vực chính hai bên sông Đáy, Bắc Hà Nội và khu vực Hà Nội cũ, tạo ra hệ thống tiêu thoát liên hoàn, đặc biệt là trong đô thị trung tâm, hệ thông thoát nước đạt 90% tiến tới 100%. Thực tại trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội dưới tác động của tự nhiên và con người, diễn biến môi trường, hầu hết sông đang chết mòn từng ngày. Ý tưởng "phục sinh" các dòng sông cần phải được khẳng định mạnh mẽ trong Quy hoạch chung Thủ đô Hà Nội đến năm 2030 và tầm nhìn 2050. Trước hết khôi phục lại sông Đáy Đề án cụm công trình đầu mối Hát Môn- đập Đáy thuộc dự án cải tạo và nâng cấp thoát lũ sông Đáy đã kết thúc nhưng theo ông Đào Ngọc Sơn, trưởng phòng Tài Nguyên - Môi trường huyện Phúc Thọ cho biêt: Thiết kế ban đầu đưa ra chỉ tiêu về mùa cạn nước trong kênh đảm bảo đủ cho tàu thuyền trọng tải 200 tấn đi lại được, đến nay nước trong kênh chỉ là nước đọng. Người dân ven sông Đáy mong một dòng nước mát từ sông Hồng vẫn chỉ là giấc mơ xa vời. Thiết kế lại cụm đầu mối sông Đáy khơi thông với sông Hồng, khôi phục dòng chảy, hệ thống đê hai bên sông, thêm những cây cầu qua sông, bỏ hệ thống công trình chậm lũ là những việc cần thiết để dòng sông sống lại.
Để giải cứu lụt lội cho trung tâm Hà Nội không con đường nào tốt hơn "phục sinh" lại sông Nhuệ. Cần phải triệt phá toàn bộ những vật cản trện dòng sông, những công trình lấn chiếm trái phép, chiếm dụng đất đai hành lang bảo vệ sông. Thiết kế lại hệ thống cầu mở rộng lòng sông, đảm bảo lưu lượng chống lũ. Thiết kế lại cửa cống Liên Mạc, hoặc bỏ hẳn, không chỉ phục vụ thủy nông, hướng tới một tuyến giao thông thủy bên một hành lang xanh thơ mộng, hữu tình.
Cần một phương án cơ bản cứu sông Tô Lịch thoát khỏi hình dáng một con máng hở đen ngòm và hôi thối như hiện nay. Sông Tô đã tạo ra một dáng vẻ rất đẹp trong lòng Hà Nội. Quy hoạch của Hà Nội xưa cũng phụ thuộc vào con sông này. Cải tạo sông Tô, trả lại dòng chảy thường xuyên để thay đổi nguồn nước, cũng là cơ hội chỉnh trang lại đô thị. Có thể hình thành những cây cầu mới duyên dáng như nó đã từng có.
Sông Hồng, không chỉ thơ mộng, hiền hòa, mà còn là con sông hung dữ, ầm ào được xếp thứ 22 trên thế giới. Về mùa khô lưu lượng chỉ khoảng 700m 3/giây, mùa lũ có thể đạt 30.000m 3/giây. Lưu lượng nước dồi dào, sông Hồng có năng lực giao thông thủy rất lớn. Hà Nội là nơi trung chuyển để lan tỏa theo các dòng sông đi tới Đông Bắc, Tây Bắc, Việt Bắc. Các loại tàu kéo có thể chở 600-1000 tấn, xà lan tự hành 200-300 tấn, chiều sâu mớm nước trên 1,5m. Tháng cao điểm, tại trạm Hà Nội có tới 6994 lượt phương tiện qua lại, thấp nhất 2472 lượt. Lưu lượng phương tiện thủy trên sông Hồng không ngừng tăng về số lượng, mật độ mà cả về tải trọng. Nhưng sông Hồng đang cạn dần, năng lực vận tải đang dựa vào dòng chảy tự nhiên là chính.
Quy hoạch chỉnh trị, khai thác sông Hồng, phải trên cơ sở nâng cao năng lực thoát lũ của dòng sông, việc tạo dựng thành phố hai bên bờ sông Hồng. phải kết hợp chặt chẽ vận tải thủy, làm cho bộ mặt Thành phố nhộn nhịp tấp nập do kết hợp giao thương trên bến dưới thuyền, đúng như câu ca dao xưa: Ai về Hà Nội, ngược nước Hồng Hà/ Buồm giăng ba ngọn vui đà nên vui.
Sống cùng sông nước và đối mặt với lụt lội là thử thách ghê gớm đối với người dân Hà Nội. Nhưng chính những thử thách này đã tạo nên đặc điểm xã hội của thành phố mang đặc trưng sông hồ. Mối liên hệ giữa đô thị và nước mang tính hình thể nhưng cũng phản ảnh tinh thần - một bộ phận tâm hồn người Hà Nội. Nên hơn ai hết, ước mơ của họ là Tất cả các dòng sông đều chảy!
