Ngập úng đô thị - Thách thức và biện pháp giảm thiểu

Ngày 17/12, Liên hiệp Hội Việt Nam phối hợp với Tổng hội Xây dựng Việt Nam tổ chức hội thảo “Ngập úng đô thị - Thách thức và biện pháp giảm thiểu” với sự tham dự của đông đảo chuyên gia, nhà khoa học, nhà quản lý đến từ các bộ, ngành, viện nghiên cứu, trường đại học và các đô thị lớn. Hội thảo do Tổng Thư ký Liên hiệp Hội Việt Nam Nguyễn Quyết Chiến và Chủ tịch Tổng hội Xây dựng Việt Nam Đặng Việt Dũng đồng chủ trì.

Quang cảnh hội thảo

Ngập úng đô thị - thách thức phát triển đô thị

Phát biểu khai mạc hội thảo, Tổng Thư ký Liên hiệp Hội Việt Nam Nguyễn Quyết Chiến nhấn mạnh, quá trình đô thị hóa ở Việt Nam đang diễn ra nhanh chóng và chịu tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu.  Hiện nay cả nước có khoảng 900 đô thị, tỷ lệ đô thị hóa đã vượt 44% và dự kiến trên 50% vào năm 2030. Cùng với những thành tựu phát triển, nhiều thách thức nổi lên, trong đó ngập úng đô thị trở thành vấn đề phổ biến, không còn giới hạn ở các đô thị lớn. Thống kê đến năm 2024 cho thấy khoảng 397 điểm ngập với diện tích ảnh hưởng trên 900 ha, thường xuyên xảy ra tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Cần Thơ và nhiều đô thị khác, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến giao thông, đời sống dân sinh và phát triển kinh tế – xã hội.

Tình trạng ngập úng ngày càng phức tạp, lan rộng cả ở đô thị trung bình, miền núi và cao nguyên như Thái Nguyên, Buôn Ma Thuột, Đắk Lắk; đồng thời trầm trọng hơn tại các đô thị ven biển và hạ lưu sông do mưa lớn kết hợp triều cường. Ngập úng gây thiệt hại kinh tế ước tính tương đương 1–1,5% GDP đô thị mỗi năm, cho thấy đây là thách thức mang tính hệ thống đối với phát triển đô thị bền vững.

Tổng Thư ký Liên hiệp Hội Việt Nam Nguyễn Quyết Chiến phát biểu khai mạc

Ông Nguyễn Quyết Chiến cho biết, Bộ Xây dựng đã kiến nghị hoàn thiện Luật Cấp, Thoát nước; sửa đổi, bổ sung các quy định liên quan; đồng thời xây dựng các chương trình, đề án thoát nước thích ứng với biến đổi khí hậu giai đoạn 2026 - 2035, tầm nhìn đến 2050. Trọng tâm là nâng cao chất lượng quy hoạch, đầu tư công trình trọng điểm và đẩy mạnh ứng dụng khoa học - công nghệ, chuyển đổi số.

Trước thực trạng đó, hội thảo do Liên hiệp Việt Nam phối hợp với Tổng hội Xây dựng Việt Nam tổ chức, nhằm tạo diễn đàn trao đổi khoa học, chia sẻ kinh nghiệm và đề xuất giải pháp hiệu quả, bền vững. Hội thảo sẽ có nhiều ý kiến sâu sắc, thiết thực, góp phần hoàn thiện chính sách và nâng cao hiệu quả phòng, chống ngập úng đô thị ở Việt Nam trong thời gian tới - Tổng Thư ký Nguyễn Quyết Chiến mong muốn.

Chủ tịch Tổng hội Xây dựng Việt Nam Đặng Việt Dũng phát biểu

Theo phát biểu đề dẫn tại hội thảo của Chủ tịch Tổng hội Xây dựng Việt Nam Đặng Việt Dũng, tình trạng ngập úng đô thị đã trở thành một trong những thách thức lớn đối với phát triển đô thị bền vững ở Việt Nam. Nhiều đô thị, đặc biệt là các đô thị lớn và trung tâm vùng, thường xuyên đối mặt với ngập lụt do mưa lớn, triều cường, nước biển dâng và quá tải hệ thống thoát nước. Thực trạng này gây thiệt hại đáng kể về kinh tế, làm gián đoạn các hoạt động dân sinh, ảnh hưởng đến đời sống người dân, môi trường và an toàn đô thị.

Ngập úng đô thị ngày càng diễn biến phức tạp, kéo dài và khó dự báo do nhiều nguyên nhân đan xen. Bên cạnh mặt trái của quá trình đô thị hóa như bê tông hóa bề mặt, kiểm soát cốt nền chưa hợp lý, các công trình xây dựng cản trở dòng chảy, còn tồn tại những hạn chế trong hạ tầng kỹ thuật, công tác quản lý đô thị và tư duy quy hoạch. Đặc biệt, nhận thức về vai trò của nước, hệ thống pháp luật trong lĩnh vực thoát nước - cấp nước, công tác quản lý vận hành các hồ chứa, cũng như năng lực dự báo, mô hình hóa và khả năng thích ứng của đô thị trước rủi ro khí hậu vẫn còn nhiều bất cập.

Bài học rút ra từ kinh nghiệm quốc tế

Ông Trần Hoài Anh - Phó Cục trưởng Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng phát biểu

Từ nghiên cứu thực tế tại 4 quốc gia, ông Trần Hoài Anh - Phó Cục trưởng Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng đã đưa ra giải pháp dựa trên các kinh nghiệm quốc tế:

Hà Lan: Phát triển mô hình quản lý tổng hợp nước với tư duy "Sống chung với nước". Họ thành lập "Ủy ban Nước quốc gia" chuyên trách, độc lập với ngân sách riêng và hệ thống vận hành tự động dựa trên dữ liệu thời gian thực về mưa, triều, lưu lượng sông.

Singapore: Thực hiện chiến lược "Active, Beautiful, Clean Waters (ABC Waters)" và xây dựng "Thành phố bọt biển". Họ tích hợp hệ thống thoát nước, điều tiết nước vào cảnh quan đô thị (kênh, hồ, sông), biến chúng thành không gian đa chức năng vừa đẹp vừa hữu ích.

Nhật Bản: Đầu tư mạnh vào các công trình ngầm quy mô lớn như đường hầm và bể điều áp khổng lồ để trữ nước tạm thời. Tiêu chuẩn thiết kế thoát nước rất cao, đạt tần suất mưa 1/50 – 1/100 năm.

Hàn Quốc: Ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số, xây dựng nền tảng quản lý ngập úng quốc gia tích hợp dữ liệu và cho phép người dân báo cáo tình trạng ngập qua ứng dụng di động.

Vì vậy, theo ông Trần Hoài Anh bài học chung là, cần quản lý thống nhất, đầu tư dài hạn, tích hợp quy hoạch đô thị với hệ thống thoát nước, ứng dụng công nghệ số và phát huy vai trò cộng đồng.

Thể chế hiện hành thiếu các chỉ tiêu bắt buộc

Ths Lê Tùng Lâm - Trưởng Ban Đô thị TP Đà Nẵng phát biểu

Theo ThS. Lê Tùng Lâm - Trưởng Ban Đô thị TP Đà Nẵng phát biểu, thực tế có một  nghịch lý: dù đầu tư lớn cho thoát nước, tình trạng ngập úng đô thị tại Việt Nam vẫn ngày càng nghiêm trọng. Nguyên nhân sâu xa là do cách tiếp cận truyền thống chỉ coi nước mưa là rủi ro cần tiêu thoát nhanh. Hệ thống quy hoạch hiện nay (quy hoạch đất đai, hạ tầng kỹ thuật, tài nguyên nước) tồn tại một khoảng trống lớn: thiếu một "Quy hoạch sử dụng nước mưa" đô thị chính thức.

"Quy hoạch thoát nước" tập trung vào hệ thống công trình để dẫn và tiêu nước, trong khi "Quy hoạch sử dụng nước mưa" cần quản lý toàn bộ chu trình nước mưa (thu gom, trữ, thấm, tái sử dụng, xả chậm) như một dòng tài nguyên phân tán trong không gian đô thị.

Cũng theo Ths, Lê Tùng Lâm, thể chế hiện hành thiếu các chỉ tiêu bắt buộc về trữ nước, tỷ lệ thấm, tái sử dụng và chưa thừa nhận khái niệm "ngập có kiểm soát". Điều này cản trở các giải pháp thích ứng. Bài học từ "Thành phố bọt biển" của Trung Quốc hay quản lý tập trung của Singapore cho thấy cốt lõi thành công nằm ở chuyển đổi tư duy pháp lý, coi nước mưa là tài nguyên.

Ông Lâm đề xuất, cần chuyển đổi tư duy từ "chống ngập" sang "quản lý nước đô thị", định danh nước mưa là tài nguyên trong pháp luật, và bổ sung các chỉ tiêu về trữ, thấm, tái sử dụng vào quy chuẩn. Đây là bước chuyển tất yếu để các đô thị Việt Nam phát triển bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu.

Chuyển tư duy "chống nước" sang "sống chung với nước"

NCS Trần Quốc Thái – ĐHXD Hà Nộiphát biểu

Từ hiện trạng ngập lụt hiện nay của Hà , NCS Trần Quốc Thái – ĐHXD Hà Nội cho rằng, quá trình đô thị hóa nhanh đã biến đổi căn bản cấu trúc "Thành phố sông - hồ" tự nhiên: bề mặt thấm bị thay thế bởi bê tông hóa diện rộng, diện tích mặt nước (ao, hồ) suy giảm nghiêm trọng, và sự chênh lệch cốt nền giữa các khu đô thị mới và khu vực cũ tạo ra các "con đê nhân tạo" chặn dòng thoát nước.

Phân tích định lượng cho thấy mối tương quan rõ rệt: hơn 60% sự biến thiên tần suất ngập lụt có thể được giải thích bởi sự gia tăng tỷ lệ bề mặt không thấm (ISP). Vùng ngập lan rộng theo đúng hướng mở rộng đô thị. Ngược lại, các khu vực còn không gian mặt nước xen kẽ có khả năng chống chịu tốt hơn.

Từ đó, NCS Trần Quốc Thái kiến nghị cần chuyển đổi tư duy quy hoạch: từ "chống nước" sang "sống chung với nước". Cụ thể là áp dụng cách tiếp cận đa ngành, sử dụng dữ liệu dự báo tương lai thay vì lịch sử, phân vùng quản lý rủi ro theo đặc thù không gian, và quan trọng nhất là dành lại không gian đô thị cho nước (khôi phục mặt nước, hành lang thấm) để tăng khả năng thích ứng.

Ba trọng tâm giải quyết để giảm ngập lụt cho Hà Nội

PGS. TS Nguyễn Kiên Dũng - Hội Đập lớn và Phát triển nguồn nước phát biểu

Theo nghiên cứu xây dựng hệ thống cảnh báo sớm ngập lụt cho nội thành Hà Nội, tập trung vào lưu vực sông Kim Ngưu. PGS. TS Nguyễn Kiên Dũng - Hội Đập lớn và Phát triển nguồn nước đã đề xuất 3 trọng tâm giải quyết giảm thiểu rủi ro ngập lụt cho Hà Nội

Trọng tâm thứ nhất, xây dựng bản đồ nguy cơ ngập bằng mô hình MIKE URBAN. Nghiên cứu đã thu thập đầy đủ dữ liệu thủy văn, hạ tầng và địa hình để hiệu chỉnh mô hình. Bản đồ được xây dựng cho các tần suất mưa thiết kế (1%, 2%, 5%, 10%). Kết quả cho thấy diện tích ngập giảm dần theo tần suất, trong đó kịch bản mưa lớn nhất (P=1%) có tổng diện tích ngập lên tới 4.271 ha.

Trọng tâm thứ hai, thiết lập kế hoạch hành động ứng phó khẩn cấp. Dựa trên kết quả mô phỏng từ 8 trận mưa điển hình và thiết kế, nghiên cứu đã xác định 4 cấp báo động ngập lụt dựa trên tổng lượng mưa, diện tích và độ sâu ngập dự kiến. Kế hoạch này quy định rõ trách nhiệm và hành động cụ thể cho các đơn vị liên quan (UBND thành phố, Ban Chỉ huy PCTT, công ty thoát nước, truyền thông).

Trọng tâm thứ ba, xây dựng hệ thống cảnh báo vận hành (MIKE OPERATIONS). Hệ thống này chạy mỗi giờ, sử dụng dữ liệu mưa thực đo và dự báo để mô phỏng và đưa ra cảnh báo ngập cho 6 giờ tiếp theo, giúp các cơ quan chủ động ứng phó, nghiên cứu cung cấp một công cụ khoa học để chủ động giảm thiểu rủi ro ngập lụt cho Hà Nội…

Đại biểu tham dự hội thảo

Kết luận hội thảo, Chủ tịch Tổng hội Xây dựng Việt Nam Đặng Việt Dũng cảm ơn các chuyên gia, nhà khoa học, nhà quản lý đến từ các bộ, ngành, viện nghiên cứu, trường đại học và các đô thị lớn đã thẳng thắn đóng góp những ý kiến tâm huyết, trách nhiệm tại hội thảo, với 25 bài tham luận trong đó có 6 báo cáo trình bày trực tiếp tại hội thảo, các nội dung thảo luận đều tập trung vào thực trạng hệ thống thoát nước, nguyên nhân ngập úng, kinh nghiệm quốc tế và giải pháp giảm thiểu ngập trong bối cảnh biến đổi khí hậu, hướng tới xây dựng đô thị an toàn, thích ứng và phát triển bền vững. Ban tổ chức hội thảo sẽ tập hợp đầy đủ các ý kiến, làm cơ sở khoa học để tham vấn cho các cơ quan quản lý Nhà nước để nghiên cứu, xem xét, kịp thời đưa ra các giải pháp nhằm giảm thiểu tối đa tình trạng ngập úng tại các đô thị hiện nay.