Quốc hội “nóng” với những quan điểm trái chiều về đường sắt cao tốc

Các ý kiến trái chiều của đại biểu Quốc hội đã được bày tỏ rất rõ ràng tại phiên họp hôm qua 8/6 khi thảo luận về dự án đường sắt cao tốc Hà Nội - TP Hồ Chí Minh. Tất cả các ý kiến đều cho thấy Quốc hội đang cân nhắc một cách  rất có trách nhiệm đối với một dự án có ảnh hưởng rất lớn và lâu dài đến KT-XH của đất nước.

Dự án đường sắt cao tốc Hà Nội - TP Hồ Chí Minh là dự án có quy mô và kinh phí lớn nhất từ trước đến nay với tổng vốn đầu tư ước tính ban đầu là 56 tỷ USD. Tuyến đường có chiều dài 1.570km, đi qua 20 tỉnh, thành với vận tốc chạy tầu là 300km/giờ. Tổng diện tích thu hồi đất khoảng 4.170ha và gần 9.500 hộ dân cần tái định cư.

Khi tuyến đường sắt cao tốc hoàn thành, thời gian chạy tàu từ Hà Nội vào TP Hồ Chí Minh chỉ còn khoảng 5 giờ 30 phút. Dự án được xây dựng sẽ góp phần thúc đẩy giao thương giữa các vùng, miền và giúp cho việc đi lại của nhân dân dễ dàng, thuận tiện hơn. Thời gian thực hiện ước tính kéo dài đến năm 2035, được coi là dự án có quy mô và kinh phí lớn nhất từ trước đến nay.

"Làm ngay không chậm…"

Bày tỏ sự đồng tình cao với dự án, đại biểu Lương Phan Cừ (Đắk Nông) nhấn mạnh: "Tôi cho rằng việc đầu tư dự án là cần thiết, chưa muốn nói là chậm". Theo đại biểu, giao thông là huyết mạch, giao thông phải đi trước một bước.

Dẫn ra kinh nghiệm của Trung Quốc, đại biểu Lương Phan Cừ cho biết: Năm 1992, Trung Quốc mới đề cập đến xây dựng đường sắt cao tốc và đến năm 2004 họ bắt đầu khởi công. Đến cuối năm 2009, Trung Quốc đã có 86 tuyến đường sắt hoạt động, đã có tới 6.552km đường sắt cao tốc, đứng đầu thế giới về đường sắt cao tốc, trong đó có 3.676km đạt tốc độ 250 - 350km/h. Trung Quốc gọi đường sắt cao tốc là động mạch chủ và cho rằng đẩy mạnh xây dựng đường sắt cao tốc là nhu cầu của thời đại phát triển hôm nay. Ngay cả Nga cũng đã nhờ Trung Quốc giúp đỡ xây dựng đường sắt cao tốc.

"Trong đổi mới và phát triển chúng ta có nhiều bài học về phát triển giao thông, cơ sở hạ tầng, nhất là những bài học về sự chậm trễ, mất thời cơ đã cản trở, gây thiệt hại cho phát triển kinh tế, xã hội. Do chậm đầu tư nên giao thông không theo kịp phát triển, dẫn tới ùn tắc giao thông như nhiều đồng chí và nhiều đại biểu đã nêu lên, làm cho giao thông trong tình trạng chắp vá, vừa làm vừa sử dụng, giải phóng mặt bằng quá tốn kém, đã có những dự án thuộc loại đắt nhất thế giới".

Cũng thuộc số đại biểu ủng hộ mạnh mẽ dự án, Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Đào (Hà Nội) cho rằng thời điểm này mà chúng ta mới quyết về một dự án như thế thì đã hơi muộn. Đồng tình với báo cáo bổ sung của Chính phủ nói rõ sẽ thực hiện dự án theo phương thức công tư kết hợp, đại biểu nhấn mạnh: "Đây là phương án tôi cho là khả thi để thực hiện dự án này. Tất nhiên những mặt kỹ thuật tôi không dám mổ xẻ ra đây. Tôi hỏi rất nhiều cử tri, những người có trách nhiệm nói Quốc hội quyết lần này là quyết cho vận mệnh quốc gia và dân tộc theo hướng đi lên".

Tuy đồng tình nhưng đại biểu cũng lưu ý cần tính toán một cách cụ thể và trước mắt triển khai một hoặc hai đoạn  vừa phải và qua đó để học hỏi công nghệ rồi để đến lúc "đủ sức" sẽ nối tuyến. "Tôi vẫn hay đọc các dự án, tôi nghĩ mọi dự án khi các bộ đưa ra thường có rất nhiều lời hay ý đẹp, về mặt lý thuyết thì rất thuyết phục nhưng mỗi khi thực hiện dự án là cả một vấn đề. Tôi hy vọng nếu dự án này được Quốc hội ủng hộ và tôi ủng hộ là Quốc hội thông qua Nghị quyết thì đề nghị phải giám sát một cách chặt chẽ và rất căn cơ, không để tình trạng dự án quyết rồi, ngân sách Nhà nước bỏ ra, tiền thuế của dân bỏ ra rồi chúng ta làm dở dang và tốn phí"- đại biểu Đào đề nghị.

Băn khoăn, lo lắng

Từng là thành viên đoàn đi khảo sát đường sắt cao tốc ở Trung Quốc, đại biểu Trần Tiến Cảnh (Hà Nam) bày tỏ tán thành cao với dự án, tuy nhiên đại biểu này đã viện dẫn phân tích hơi quá lời: "Những nơi có chỉ số IQ cao thì họ có đường sắt cao tốc, Việt Nam ta cũng có chỉ số IQ cao". Cụm từ "chỉ số IQ" sau đó được một số đại biểu nhắc lại khi bày tỏ quan điểm của mình. "Tôi xin nói thật với Quốc hội là chỉ số IQ của tôi hơi thấp, cho nên chắc chắn tôi không tán thành dự án này" - đại biểu Nguyễn Minh Thuyết - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hoá giáo dục Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng bày tỏ quan điểm theo chiều hướng khác.

Đại biểu Nguyễn Minh Thuyết dẫn ra một số vấn đề khiến ông lo lắng về dự án. Ông cho rằng, "âm hưởng chủ đạo" của tất cả văn bản liên quan đến dự án là bác bỏ mọi giải pháp phát triển giao thông, mọi giải pháp phát triển đường sắt để áp đặt vị trí độc tôn của dự án đường sắt cao tốc Bắc - Nam . Đối với hiệu quả của dự án, đại biểu đề nghị "hãy mời các nhà đầu tư nước ngoài vào đầu tư theo kiểu BOT (xây dựng - vận hành - chuyển giao) xem có ai chấp nhận không. Thậm chí Quốc hội sẵn sàng đề nghị Chính phủ miễn thuế 10 năm đầu cho dự án này chắc chắn không có nhà đầu tư nào vào đầu tư BOT ở đó cả".

Một điều khác khiến ông thiếu tin tưởng là vì toàn bộ các thành viên của hội đồng thẩm định nhà nước không có ai là chuyên gia về đường sắt mà là Bộ trưởng Bộ KH&ĐT và tám thứ trưởng của các bộ. Bên cạnh đó, đại biểu cho rằng thủ tục thẩm tra thẩm định dự án không đảm bảo khách quan, vì lập dự án là liên doanh tư vấn Việt Nam - Nhật Bản, thẩm định dự án liên doanh tư vấn lại là Nhật Bản - Việt Nam. "Sự ưu ái của vua Hùng Vương đối với Sơn Tinh trong truyền thuyết tế nhị hơn nhiều" - đại biểu Thuyết ví von.

Cũng lo ngại về những ràng buộc khi vay vốn, đại biểu Trần Ngọc Vinh (Hải Phòng) băn khoăn: "Liệu dư nợ nước ngoài của chúng ta có an toàn không? Nhiều chuyên gia cho rằng vốn ODA không phải lúc nào cũng tốt, các nước như Thái Lan, Philippines đã quyết định dừng ODA khá sớm, vì thấy rằng dòng vốn này đắt hơn đáng kể so với vốn vay thương mại. Vay thương mại có thể mua, chọn đấu thầu, còn ODA phải ràng buộc một số điều rất bất lợi".

Bớt "nóng" hơn, đại biểu Nguyễn Bá Thanh, Bí thư Thành uỷ Đà Nẵng lên tiếng: "Ủng hộ hay không ủng hộ thì cũng chỉ vì sự phát triển đi lên của đất nước mà thôi, do đó hết sức bình tĩnh để lắng nghe ý kiến của nhau, không khéo thì ông tán thành thì coi như chỉ số IQ cao, ông không tán thành coi như chỉ số IQ thấp, đâm ra không hay".

Tán thành với việc làm đường sắt cao tốc, nhưng đại biểu Nguyễn Bá Thanh đề nghị tiến độ triển khai cần phải rút ngắn và nên cho làm trước hai đoạn Hà Nội - Vinh và TP Hồ Chí Minh - Nha Trang. "Đường sắt cao tốc chỉ phát huy tác dụng khi nào thông tuyến, khi nào đi ngang Đà Nẵng thì lúc đó mới có hiệu quả"- đại biểu nhấn mạnh, đồng thời nêu "phát hiện" của ông là trong dự án không thấy đề cập đến hàng nghìn cầu vượt và hầm chui, cộng thêm làm hàng rào hai bên thì sẽ tốn ngót nghét gần 10 tỷ USD. Đây là những cái phải tính toán để đưa hết vào trong dự án.

Bày tỏ quan điểm riêng, Chủ  nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội Nguyễn Văn Thuận cho biết, ông đánh giá cao tư duy trong dự án về đường cao tốc Bắc - Nam, nhưng lại đề nghị để đến năm 2020 chúng ta đủ lực hãy làm. Theo ông, phải xem tiềm lực kinh tế và năng lực quản lý điều hành của chúng ta như thế nào. Muốn làm bây giờ thì phải đi vay, chắc là vay Nhật Bản, World Bank hay ADB, nhưng ADB và World Bank đã từng cảnh báo "chớ leo cao ngã đau".

"Đã có ai trong chúng ta ngồi đây dự báo được trong 10 - 20 năm tới kinh tế Nhật Bản sẽ phát triển theo hướng nào, đi lên hay đi xuống hay dậm chân tại chỗ?"- một câu hỏi khá riêng và cũng rất "trúng" của đại biểu Nguyễn Văn Thuận. "Rằng hay thì rất là hay, nhưng mà bấm nút kỳ này rất lo"- phát biểu cuối cùng, đại biểu Khuê Việt Trường đã bất ngờ "xuất khẩu" nên 2 câu thơ bày tỏ quan điểm của mình và rõ ràng đây là tâm trạng chung của không ít đại biểu cũng như cử tri quan tâm đến siêu dự án này.

Kết luận phiên họp, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Đức Kiên đánh giá ý kiến của các đại biểu Quốc hội thể hiện trách nhiệm rất cao dù theo chiều hướng ủng hộ hay không. Các ý kiến này sẽ được tổng hợp lại, gút lại các vấn đề thể hiện trong nghị quyết của Quốc hội về dự án này (dự kiến xem xét thông qua vào cuối kỳ họp) và sẽ gửi lại xin ý kiến từng đại biểu Quốc hội về các nội dung cụ thể.