Quan họ là gì?
Tất cả các cách lý giải trên vẫn chưa nói rõ và thuyết phục được thế nào là “quan họ”. Vì thế hàng thế kỉ nay liên tục có những nhà nghiên cứu về “quan họ” hoặc say mê về lời ca trữ tình nay muốn biết tại sao lại gọi là “quan họ” thì cái nút tắc đó vẫn chưa được giải toả.
Gần đây có thầy dạy toán, lương y chữa bệnh Nguyễn Khắc Bảo, ông sống giữa cái nôi “quan họ” rất lưu tâm đến hai chữ này. Ông đọc tất cả các sách cổ, kim, Nôm, Hán, quốc văn để tìm xem “quan họ” là gì.
May thay ông thấy bài “Văn tế trường lưu nhị nữ” của Nguyễn Du có những câu nhắc đến “quan họ” (câu 15, 25, 82) được đối với các từ “quận phương, trong làng” là những từ chỉ tập thể, một nhóm người. Theo ông Bảo thì:
Quan: là một yếu tố tham gia vào cấu tạo từ gọi một nhóm người như trong quan viên, hoặc người như: quan bác, quan anh. Những người này đều được gọi với một vẻ kính nể (người quan họ đều gọi nhau là liền anh, liền chị một cách tự nhiên và trân trọng).
Họ : là một từ để chỉ một tập thể người cùng chung sức góp công với nhau (không phải là họ dòng tộc) giống như từ “bọn” (trong bọn họ, bọn thợ gặt, bon tôi) từ họ chỉ tốp người, bọn người ở vùng Bắc Ninh rất nhiều: họ cho vay tiền, họ làm nhà, họ cưới… Miền Nam họi chệch nhau là “hụi”. Hụi góp tiền luân phhiên nhau để làm vốn buôn. Khi vốn này bị cuỗm mất gọi là “vỡ hụi”. Theo ông Nguyễn Khắc Bảo thì “quan họ” có nghĩa là: “những người được nể trọng”. Theo tôi, cách lý giải của ông Bảo là hợp tình, hợp lý, có cơ sở, được các nhà quan tâm đến quan họ, các liền anh liền chị chấp nhận. Cái nút bế tắc như thế là đã được khai thông.
Để mừng “phát kiến” này, tôi đã làm một bài thơ chúc mừng tành tựu của nhà nghiên cứu Nguyễn Khắc Bảo. Nhưng cũng có người nói là ý kiến ấy đã được mọi người chấp nhận đâu. Tôi thì nghĩ khác: Tôi tin rằng sẽ có nhiều người đồng ý tán thành và tiếp nhận nên tôi cứ làm thơ chúc mừng trước:
“Quan họ” là gì?
Các nhà nghiên cứu phải dừng tay
Tưởng dễ mà sao khó thế này!
Người nói thế kia, người bảo nọ
Ông nêu điển cũ, bà gần đây…
Quan viên, quan bác và quan khách
Họ thóc, họ tiền, lại họ xây
Thì ra “quan họ” là một nhóm
Những người nể trọng xưa và nay.
