Qua những lời giáo huấn của Chủ tịch Hồ Chí Minh: Suy nghĩ về nhân cách và đạo đức của người làm khoa học

Có nhà khoa học Việt Nam cho rằng: “ Cái gốc, cái cốt tử trong thiên tài của Bác là đạo đức cách mạng, tất cả cho cách mạng, tất cả cho độc lập dân tộc, cho hạnh phúc của loài người bị áp bức, thiên tài của Bác được phát huy trên cơ sở những mục tiêu ấy” (1).

Đúng như vậy, nguồn động lực to lớn thúc đẩy Hồ Chí Minh hành động tìm ra chân lý cách mạng, tìm ra con đường cho dân tộc đi tới độc lập, tự do, hạnh phúc và lãnh đạo nhân dân đấu tranh đạt tới mục tiêu đề ra chính là đạo đức của Người, đạo đức một lòng vì dân, vì nước không quản khó khăn gian khổ, sẵn sàng chấp nhận mọi hy sinh.

Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, với điều kiện kinh tế hết sức thiếu thốn, các nhà khoa học và công nghệ Việt Nam đã chế tạo ra những vũ khí hữu hiệu để chống lại sức mạnh vật chất lớn hơn ta gấp bội của kẻ thù cũng chính là nhờ động lực tinh thần bắt nguồn từ lòng yêu nước, thương dân thúc đẩy. Ngày nay, trong sự nghiệp xây dựng và phát triển nền kinh tế xã hội của đất nước, chống lại sự bần cùng và lạc hậu, nguồn động lực tinh thần đó trong giới trí thức khoa học và công nghệ cần được nhân lên và phát huy.

Vì vậy, tiêu chí đạo đức cách mạng đầu tiên đối với người trí thức khoa học là lòng yêu nước và ý thức dân tộc. Ngày trước quyết không chịu để nhân dân ta bị làm nô lệ thì ngày nay cũng quyết không để kéo dài tình trạng nghèo khổ của nhân dân, không chịu để Việt Nam văn hiến và anh hùng của chúng ta tiếp tục bị xếp vào hàng kém phát triển trên thế giới. Những người trí thức Việt Nam phải có thái độ trách nhiệm rất cao trước thời cuộc với ý thức đầy đủ về sự hưng vong của quốc gia. Chỉ khi có một động lực tinh thần nồng cháy như vậy, chúng ta mới có đủ nghị lực và bản lĩnh vượt qua mọi khó khăn, thách thức. Tài và đức của trí thức phải có đất dụng võ, khoa học và công nghệ phải là mảnh đất hội tụ tài năng để tạo ra năng suất lao động cao và năng lực cạnh tranh của hàng hoá Việt Nam trên thị trường trong nước và trên thế giới, thúc đẩy nền kinh tế xã hội của đất nước phát triển, làm cho dân giầu, nước mạnh. Theo Hồ Chí Minh, chủ nghĩa yêu nước ngày nay không chỉ chứa đựng trong đó tinh thần yêu nước mà phải nâng tinh thần yêu nước lên chất trí tuệ và tài năng.

Với nét đặc thù của lao động khoa học thì tiêu chí đạo đức nổi bật là tính trung thực, khiêm tốn trong khoa học và tính tôn trọng thực tế khách quan trong các nội dung khoa học cũng như trong việc xác định phân minh phần bản thân mình đóng góp và phần kế thừa của người khác. Chủ tịch Hồ Chí Minh là một mẫu mực về những đức tính này. Người thường nói với chung ta rằng, nhờ chủ nghĩa Mác-Lênin, nhờ được đọc Luận cương của Lê nin về vấn đề dân tộc và thuộc địa mà Người đã tìm ra được con đường giải phóng dân tộc, giành độc lập tự do cho Tổ quốc. Người không bao giờ nói đến sự đóng góp của mình vào kho tàng lý luận của học thuyết Mác-Lê nin. Chúng ta hiểu đó là sự khiêm tốn của một nhà khoa học lớn. Thực ra, Hồ Chí Minh đã có những cống hiến lý luận rất quan trọng. Từ đầu những năm 20 của thế kỷ XX, Người đã nêu luận điểm: “ Chủ nghĩa đế quốc là con đỉa hai vòi, một vòi bám vào chính quốc, một vòi bám vào thuộc địa. Muốn đánh bại chủ nghĩa đế quốc phải đồng thời cắt cả hai vòi của nó đi. Chống lại luận điểm cho rằng, sự giải phóng thuộc địa phụ thuộc ở sự thành công của cách mạng vô sản ở chính quốc, Người nêu lên sự tuỳ thuộc lẫn nhau giữa hai cuộc cách mạng đó, cách mạng giải phóng thuộc địa có thể nổ ra và thắng lợi trước, tạo điều kiện cho cách mạng vô sản ở chính quốc thành công”. Tính khiêm tốn đó của Hồ Chí Minh đã làm tăng thêm ý nghĩa các đóng góp về lý luận của Người.

Tinh thần phê phán khoa học cũng là một tiêu chí đạo đức của người trí thức khoa học. Tiếp thu có phê phán các tri thức có trong sách vở để tránh máy móc, giáo điều. Đề cao tinh thần phê phán đối với các kết quả khoa học của chính mình để luôn tự hoàn thiện. Đặc biệt phải nêu cao tinh thần phê phán đối với những vấn đề khoa học mới chưa được lý giải để tìm cách giải quyết nhằm đẩy khoa học tiến lên. Đó là những điều mà Hồ Chí Minh đã chỉ ra cho chúng ta qua những bài viết và việc làm của Người. Năm 1924, trong “ Báo cáo về Bắc kỳ, Trung kỳ, Nam kỳ” gửi Quốc tế Cộng sản, Người đã mạnh dạn phân tích đặc điểm của các nước phương Đông, trong đó có Việt Nam, so với thực tế các nước phương Tây để trên cơ sở đó, đề ra phương hướng vận dụng chủ nghĩa Mác. Người viết: “ Dù sao thì cũng không thể cấm bổ sung “cơ sở lịch sử” của chủ nghĩa Mác bằng cách đưa thêm vào đó những tư liệu mà Bác ở thời mình không thể có được... Mác đã xây dựng học thuyết của mình trên một triết lý nhất định của lịch sử, nhưng lịch sử nào? Lịch sử châu Âu. Mà châu Âu là gì? Đó chưa phải là toàn thể nhân loại... Xem xét lại chủ nghĩa Mác về cơ sở lịch sử của nó, củng cố nó bằng dân tộc học phương Đông” (2). Từ đó, Hồ Chí Minh dũng cảm khẳng định: “ Chủ nghĩa dân tộc là động lực lớn của đất nước” (3).

Rõ ràng, Hồ Chí Minh đã tiếp thụ chủ nghĩa Mác-Lê nin với tinh thần phê phán khoa học rất nghiêm túc. Chung ta được biết, Người đã từng dũng cảm bảo vệ chân lý trước những nhận định cứng nhắc của Đại hội VI Quốc tế cộng sản cho rằng: “ Cách mạng Đông Dương phải là một cuộc cách mạng ruộng đất và phản đế”, rằng “ không bao giờ được liên minh với tư sản dân tộc và phú nông”. Căn cứ vào tình hình thực tế và những mâu thuẫn xã hội trong nước, Người khẳng định: “ Ở Việt Nam, đấu tranh chống đế quốc nhằm giải phóng dân tộc là nhiệm vụ hàng đầu và cần phải đoàn kết rộng rãi mọi giai cấp và mọi tầng lớp nhân dân yêu nước, lấy công nông làm nền tảng, do giai cấp công nhân lãnh đạo” (4). Quan điểm này của Hồ Chí Minh không chỉ chứng tỏ khả năng nhận thức, phân tích và tầm khái quát tài tình của Người mà còn thể hiện bản lĩnh khoa học vững vàng của Người trước mọi áp lực. Người đã từng khuyên chúng ta phải noi gương và biết ơn các nhà khoa học đời xưa (như Brunô người Ý, thế kỷ XIV; Xécvét người Tây Ban Nha, thế kỷ XVI; Côpécních người Ba Lan, thế kỷ XVI) vì họ đã dũng cảm nghiên cứu những vấn đề mà thời đó không được tầng lớp thống trị cho phép và đã bảo vệ đến cùng phát minh của mình bất chấp mọi sự đàn áp, kể cả nhục hình và giết hại của các thế lực tôn giáo phản động (5).

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm đến vấn đề đoàn kết. Theo một tài liệu của Ban Tư tưởng Văn hoá Trung ương, có tới trên 405 bài viết và bài nói của Người đề cập đến vấn đề này (6). Trong bất cứ một công việc gì, lớn hay nhỏ, Người đều nhắc nhở chúng ta phải đoàn kết. Người thường dạy: “ Đoàn kết là sức mạnh của chúng ta, đoàn kết đảm bảo sự thành công” và Người đã khái quát lời dạy đó thành câu nói nổi tiếng:

“Đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết;

Thành công, thành công, đại thành công”.

Tư tưởng đoàn kết của Hồ Chí Minh đã chỉ ra một yêu cầu đạo đức quan trọng đối với các nhà khoa học và công nghệ, đó là tinh thần đoàn kết, hiệp đồng trong nghiên cứu, sáng tạo. Ngày nay, khoa học không còn là việc riêng lẻ của từng ngành mà là việc của liên ngành. Phải có một tập thể liên ngành đoàn kết, gắn bó, tôn trọng lẫn nhau, bình đẳng với nhau, bổ sung cho nhau thì mới có thể giải quyết những vấn đề lớn trong khoa học. Cần phải có ý thức đoàn kết, hiệp đồng và chống mọi biểu hiện bản vị, cục bộ gây trở ngại cho việc hoàn thành những nhiệm vụ khoa học và công nghệ có tính liên ngành cao và đòi hỏi một sự tập họp lực lượng đông đảo.

Lĩnh vực cần có sự đoàn kết, hiệp đồng trước hết là lĩnh vực thông tin. Thông tin là đầu vào của mọi hoạt động nghiên cứu sáng tạo. Trong nền kinh tế tri thức, hiệu quả sản xuất phụ thuộc chủ yếu vào yếu tố vật chất. Thông tin đang trở thành một trong những nguồn tài nguyên quan trọng nhất của xã hội. Điều đáng mừng là hệ thống các tổ chức thông tin ở nước ta hiện nay được mở rộng đến hầu hết các bộ, ngành và các tỉnh, thành phố; tài nguyên thông tin được đầu tư xây dựng không ít (tuy hiệu quả đầu tư đang còn là vấn đề phải xem xét). Vấn đề đặt ra là phải sớm có chính sách và cơ chế chia sẻ thông tin hợp lý giữa các tổ chức quản lý thông tin với nhau và với người dùng tin sao cho mọi người có thể tiếp cận và khai thác nguồn tin (ngoài những nguồn tin mang tính chất bí mật quốc gia) một cách bình đẳng và dân chủ.

Khi nói về đạo đức, Hồ Chí Minh cho rằng: “ Đạo đức là cái gốc của con người trong xã hội” và mỗi xã hội phát triển phải được xây dựng trên một nền tảng đạo đức tương ứng. Vì vậy, Người đặc biệt quan tâm đến việc xây dựng một nền đạo đức mới cho dân tộc Việt Nam, đó là đạo đức cách mạng. Người quan niệm, người trí thức cách mạng phải “ hồng thắm, chuyên sâu” và phải “ có đức, có tài”. Người ví người có tài mà thiếu đức giống như một nhà làm kinh tế giỏi mà lại đi đến thụt két thì tài đó cũng không có ích gì cho nhân dân mà còn làm hại nữa. Và ngược lại nếu có đức mà không có tài thì giống như ông Bụt, không làm gì nhưng cũng không lợi gì cho nhân dân (9). Song trong quan hệ đức-tài. Người nhấn mạnh vai trò của đức “ Đức là cái gốc của người cách mạng”. Như vậy, theo Người, tài năng của người trí thức không phải đem phục vụ cho bất kỳ cho lợi ích nào mà phải phục vụ cho đất nước, cho nhân dân.

Công cuộc đổi mới ở nước ta tiến hành chưa được bao lâu nhưng nền kinh tế của đất nước đã bắt đầu khởi sắc, năng động và có hiệu quả hơn. Trong sự chuyển biến đó, khoa học và công nghệ đã có những đóng góp quan trọng. Song điều đang lo ngại là nền kinh tế thị trường đã kéo theo nhiều hiện tượng tiêu cực của xã hội và sự xuống cấp của khoa học. Hiện tượng “chảy chất xám” ngày càng phổ biến. Tư tưởng thực dụng chạy theo lợi ích vật chất trước mắt đang kìm hãm tinh thần ham mê nghiên cứu khoa học và sức sáng tạo khoa học, đang làm giảm uy tín của trí thức trong xã hội. Đây là một nguy cơ đối với sự phát triển khoa học và công nghệ ở nước ta trong thời đại sự cạnh tranh về chất xám và công nghệ đang diễn ra ngày càng quyết liệt. Tụt hậu về khoa học và công nghệ tất yếu dẫn đến tụt hậu về kinh tế.

Noi gương Bác, các nhà khoa học thời nay cần học tập kẻ sĩ thời xưa ở lối sống trong sạch, lành mạnh, có tinh thần tự trọng rất cao, biết bảo vệ phẩm giá của mình của người khác, luôn luôn quan tâm đến lợi ích cộng đồng. Các bậc tiền bối ấy, những kẻ sĩ thời xưa - là những “ cây tre” mọc thẳng, là những “ cây thông” đứng vững trong gió rét, là những “ con người” không bao giờ nghiên ngả. Bằng những phẩm chất cao đẹp của tiền nhân và bằng những cống hiến khoa học của bản thân, chắc chắn các nhà khoa học của chúng ta sẽ tạo nên một tâm lý xã hội tôn trọng và tin cậy trí thức, điều rất cần thiết cho sự phát triển khoa học và công nghệ hiện nay.

Sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hóa đất nước sẽ không ít khó khăn, trắc trở. Con đường đi tới mục tiêu chắc chắn sẽ quanh co, gập ghềnh, sẽ có những cơ hội và sẽ có những thách thức, sẽ có những thắng lợi và sẽ có những thất bại tạm thời. Cuộc đấu tranh cách mạng là như vậy: vừa có tất yếu, vừa có ngẫu nhiên, có tiệm tiến và có đột phát, ổn định và không ổn định, liên tục và đứt đoạn, tuyến tính và không tuyến tính. Điều quan trọng - như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy - là chúng ta phải giữ vững mục tiêu có tính nguyên tắc của cách mạng, đó là điều không được lay chuyển, còn những hình thức và bước đi cụ thể cần được thay đổi cho phù hợp với mỗi hoàn cảnh cụ thể. “ Dĩ bất biến ứng vạn biến” là nguyên tắc phương pháp luận nền tảng trong nghệ thuật chính trị của Hồ Chí Minh, là sự khái quát ở trình độ lý luận cao, trở thành triết lý hành động và ứng xử của người cách mạng, đủ sức dung nạp mọi tình huống phức tạp, mọi sự biến đổi khôn lường của cuộc sống.

Các nhà khoa học và công nghệ Việt Nam, dưới sự lãnh đạo của Đảng, sẽ kiên định đi tới mục tiêu “ công nghiệp hóa, hiện đại hoá đất nước” với hành trang tư tưởng và đạo đức Hồ Chí Minh và cách ứng xử khoa học “ dĩ bất biến ứng vạn biến” của Người.

____________

(1) Nguyễn Khánh Toàn: Hồ Chí Minh và văn học, Tạp chí Văn học, số 4, năm 1970.

(2) (3) Hồ Chí Minh: toàn tập, tập 1, trang 465 – 466.

(4) Tư liệu lưu trữ tại Viện Lịch sử Đảng.

(5) Hồ Chí Minh: toàn tập, tập 8, trang 116 – 117.

(6) Hồ Chí Minh: toàn tập, tập 9, trang 172.

Nguồn: Thông tin và phát triển, số 2, 8/2006