PR Chính phủ Việt Nam đối với nhà Khoa học

1. PR chính phủ và nhà khoa học

Một trong những đặc thù của quan hệ công chúng (Public Relation – PR) của chính phủ là phải thực hiện với tất cả công dân, chính phủ không thể chọn lựa đối tác như doanh nghiệp, nhưng cũng không thể bỏ qua một nguyên tắc quan trọng là có phương pháp cụ thể và riêng biệt đối với từng nhóm công dân khác nhau. So với các chủ thể PR khác trong xã hội, công chúng của chính phủ có tính đặc thù là toàn bộ công dân trong xã hội. Điều này hết sức quan trọng vì cách thức PR của chính phủ có ảnh hưởng hết sức rộng lớn đến đời sống nhân dân.

Tập trung vào một đối tượng nhất định và tùy vào sản phẩm là một trong những nguyên tắc thành công của PR và PR chính phủ cũng không ngoại lệ. Chính phủ muốn PR đạt được kết quả cao nhất thì ngoài việc phải tạo hình ảnh tốt đối với toàn dân còn phải tập trung vào một số đối tượng riêng biệt.

Hiện nay, theo nhận định của các nhà lãnh đạo Chính phủ Việt Nam cũng như các chuyên gia thì nhà khoa học (NKH) ở Việt Nam đóng vai trò hết sức quan trọng trong sự nghiệp phát triển đất nước. Chính phủ Việt Nam cũng luôn đề cao tinh thần “ Chính phủ sẽ sát cánh cùng các NKH và công nghệ “. Ở đây, NKH được chia làm hai mảng, một là nghiên cứu về khoa học, công nghệ (KHCN) thuộc khối tự nhiên, hai là nghiên cứu về khoa học xã hội. Tuy nhiên, trong phạm vi bài viết này, tác giả chỉ xin đề cập đến một mảng là NKH nghiên cứu KHCN.

Với sự thâm nhập ngày càng sâu vào mọi lĩnh vực của nền kinh tế, KHCN đang ngày càng khẳng định rõ vai trò của mình đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Vì vậy, trong tất cả các nhóm đối tượng công dân cần PR thì các NKH đóng một vai trò vô cùng quan trọng.

Việt Nam đang trong quá trình hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế thế giới. Quá trình này đòi hỏi sự phát triển mạnh mẽ về khoa học để có sự tương thích nhất định với các quốc gia khác và các tổ chức quốc tế mà chúng ta là thành viên. Điều này cũng có nghĩa, để củng cố lòng tin, có được sự cống hiến to lớn cho công cuộc phát triển khoa học của nước nhà, Chính phủ cần có một chương trình cụ thể để cải thiện, phát triển hình ảnh tích cực hơn trong giới khoa học. Điều kiện tiên quyết cho thành công của sự nghiệp phát triển đất nước, phát triển nền khoa học công nghệ nước nhà trong giai đoạn tới, chính là sự thống nhất và ý chí quyết tâm của Chính phủ, các cấp các ngành, đặc biệt là sự nỗ lực và tinh thần đoàn kết của cộng đồng các NKH Việt Nam trong và ngoài nước.

2. Mô hình PR của Chính phủ Việt Nam đối với nhà khoa học

Từ cơ sở lý luận nêu trên, chúng ta cần xác định, quan hệ công chúng là một công cụ hữu hiệu và đắc lực để Chính phủ có được những hình ảnh tốt trong quan hệ với các NKH .

PR là một quá trình hai chiều, vì thế, cần có sự lắng nghe các ý kiến phản hồi, chứ không đơn giản chỉ là quảng bá một chiều. Mặt khác, một nguyên tắc đạo đức vô cùng cần thiết, đó là PR phải xuất phát từ sự trung thực và chính xác. Tạo dựng hình ảnh tích cực về tổ chức là hết sức quan trọng, nhưng không được đưa ra những hình ảnh đẹp không đúng sự thật hoặc bóp méo hình ảnh.

Dựa trên cơ sở thực trạng hiện nay, xin được đề xuất hai nhóm giải pháp để PR Chính phủ đến với các NKH, đó là: xây dựng hình ảnh bên trong của Chính phủ và truyền thông hình ảnh đó đến được đối tượng cần PR.

a.     Xây dựng hình ảnh tích cực bên trong của Chính phủ

Việc xây dựng hình ảnh tích cực bên trong của Chính phủ đối với NKH tức là trước khi đưa hình ảnh đến với đối tượng, cần xây dựng hình ảnh nội lực bên trong, thể hiện sự quan tâm thực sự của Chính phủ đến đối tượng cần PR bằng các hành động, chính sách thiết thực, cụ thể là:

Xây dựng một cơ chế đặc biệt, đầu tư “tới ngưỡng” cho cả hai mặt điều kiện làm việc và thu nhập của các NKH; trong đó NKH được tự chủ đặc biệt về tài chính (chứ không chỉ đơn giản là trả lương theo ngày hay tăng thêm thu nhập).

Trong bối cảnh chưa thể cải cách tiền lương cơ bản cho cán bộ khoa học như hiện nay thì ngoài khoản đầu tư mua sắm trang thiết bị, phòng thí nghiệm, cần tạo điều kiện làm việc tốt nhất cho các NKH, hướng tới việc Nhà nước trao cho NKH chủ trì nhiệm vụ KHCN cấp quốc gia quyền tự chủ đối với khoản kinh phí hoạt động thường xuyên; trong đó, sẽ có một phần được sử dụng để trả lương và thu nhập cho các NKH để họ an tâm giành toàn bộ trí lực cho việc nghiên cứu .

Đổi mới cơ chế quản lý nhiệm vụ KHCN dựa trên kết quả đầu ra. Việc thí điểm khoán kinh phí căn cứ trên sản phẩm đầu ra là một trong các giải pháp vô cùng quan trọng nhằm tạo môi trường thông thoáng và hiệu quả, giúp khơi nguồn và phát huy sức sáng tạo trong các NKH.

Bồi dưỡng cho đội ngũ cán bộ KHCN tinh thần yêu nước, hoài bão, lý tưởng say mê khoa học; áp dụng nhiều hình thức biểu dương, tôn vinh địa vị xã hội của các NKH và chuyên gia công nghệ hàng đầu. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng cán bộ KHCN; trẻ hóa đội ngũ cán bộ KHCN. Khơi dậy nhiệt tình của thế hệ trẻ theo đuổi sự nghiệp KHCN.

Xây dựng và thực hiện quy chế dân chủ, phát huy tinh thần sáng tạo, tăng cường đoàn kết, khơi dậy ý thức trách nhiệm xã hội của các NKH trong hoạt động nghiên cứu và triển khai. Khuyến khích, trân trọng những tìm tòi khám phá khoa học. Có những hình thức tổ chức, phương pháp và cơ chế hoạt động hợp lý để phát huy tối đa trí tuệ tập thể cũng như tài năng cá nhân của các NKH.

Khuyến khích doanh nghiệp tham gia nghiên cứu hoặc hỗ trợ NKH nghiên cứu, bởi như vậy, chắc chắn sản phẩm khoa học sẽ được sử dụng hiệu quả. Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, muốn phấn đấu đến năm 2020, GDP gấp 3,2 lần so với năm 2010 thì KHCN cần phải có sự đột phá. Và chỉ có thông qua doanh nghiệp, sức mạnh của ngành KHCN mới được bộc lộ và phát huy.

b.    Truyền thông hình ảnh Chính phủ đến các NKH

PR Chính phủ khác nhau tùy theo từng quốc gia. Chính phủ Mỹ có khuynh hướng sử dụng PR theo “mô hình thông tin công chúng”. Đây là cách tiếp cận dựa trên thông tin một chiều. Sở dĩ có cách tiếp cận này vì Mỹ xem mối quan hệ giữa các cơ quan chính phủ và các nhóm công chúng có lợi ích khác nhau là một cuộc tranh giành ngân sách và dịch vụ của Chính phủ. Các nước khác như Ca-na-đa và Na –uy lại sử dụng các chiến lược truyền thông hai chiều, vì họ cho rằng,”các cơ quan chính phủ hợp tác và thỏa thuận với các nhóm lợi ích mà họ phục vụ”, cách tiếp cận này nhấn mạnh sự hợp tác tập thể hơn là cạnh tranh mang tính cá nhân.

Theo quan điểm của Mỹ, họ không cần PR với các nhóm công chúng trong xã hội vì họ cho rằng các nhóm sẽ tự tìm đến họ để được phục vụ, nhưng theo quan điểm của Na-uy thì các cơ quan chính phủ phải xem xét môi trường và các hình thức PR chiến lược để xác định những nhóm lợi ích cần giao tiếp- vì lợi ích chung của nhóm này, của chính phủ và xã hội nói chung.

Riêng ở Việt Nam, PR chính phủ không đơn giản là tuyên truyền hay sử dụng hệ thống báo chí. Với cơ chế chính trị đặc biệt, Đảng Cộng sản Việt Nam là Đảng duy nhất lãnh đạo nhà nước, Đảng “của dân, do dân, vì dân” nên ngoài các phương pháp PR phù hợp, chúng ta cần có một cơ quan chuyên biệt, thấm nhuần đường lối chính sách của Đảng và các phương pháp PR tiên tiến nhất của các nước trên thế giới. Với các NKH, để thực hiện tốt PR Chính phủ với đối tượng đặc biệt này, ngoài việc kết hợp các cơ quan về tư vấn các chính sách phù hợp, tạo điều kiện cho NKH phát triển thì cần một cơ quan chuyên biệt về PR đối với NKH, cơ quan này sẽ thực hiện PR một cách chuyên nghiệp, đáp ứng đầy đủ các yêu cầu cần thiết về PR đối với NKH như:

Xác định công chúng chiến lược là NKH để tránh sự dàn trải và không xác định rõ mục tiêu.

Thực hiện các hoạt động PR hướng đến NKH và vì NKH, các hoạt động PR cụ thể tronh Chính phủ sẽ bao gồm:

Thiết lập mạng lưới: tiếp xúc với NKH, thực hiện các cuộc viếng thăm, ban hành các văn bản pháp luật…

Phát ngôn: có hai dạng, một là dạng văn bản (theo quy định về thẩm quyền, hình thức…) hoặc dạng khẩu ngữ (các tuyên bố, đối thoại).

Cung cấp các thông tin cho NKH(bằng các hình thứ họp báo, diễn đàn cho NKH, ví dụ như họp báo về công bố Quỹ phát triển KHCN quốc gia NAFOST-ED…)

Tổ chức các phong trào và sự kiện như tìm hiểu về các vấn đề cần thiết trong khoa học, triển lãm thành tựu khoa học, các giải thưởng.

Cơ quan PR chuyên biệt này sẽ trực thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ, có sự kết hợp chặt chẽ với Vụ pháp chế - đơn vị tư vấn luật cho Bộ KHCN. Trung tâm quan hệ công chúng sẽ thực hiện PR hình ảnh của Chính phủ trong giới khoa học, với các nhiệm vụ sau:

Theo dõi báo chí: Giúp Bộ Khoa học Công nghệ cũng như Chính phủ nắm bắt được phản ứng của báo giớ trước các sự kiện, chính sách liên quan đến KHCN.

Hoạch định chiến lược thông tin và quan hệ với báo chí: giúp Chính phủ xây dựng, định hướng thông tin phù hợp với báo chí theo hướng có lợi nhất cho tổ chức, phù hợp với mục đích của tổ chức.

Họp báo và thông cáo báo chí: cung cấp thông tin cho báo chí, góp phần định hình nội dung thông tin về vấn đề KHCN sẽ xuất hiện tren mặt báo. Đây chính là một phương pháp để tạo ra tin tức khi Chính phủ có nhu cầu tuyên bố về một vấn đề, sự kiện quan trọng hay cần phải tạo ra sự quan tâm của giới truyền thông về một vấn đề liên quan đến khoa học. Vì thế, nội dung họp báo thường mang tính hấp dẫn, mang tính thời sự và tất yếu là hiệu quả của nó được đo lường bằng việc đưa tin trên các phương tiện truyền thông. Những cuộc họp báo về các sự kiện khoa học kỹ thuật thường thu hút sự quan tâm của giới truyền thông và sẽ được đưa tin nhanh chóng đến các NKH.

Quan hệ truyền thông: các buổi tiếp xúc với truyền thông, các buổi trả lời phỏng vấn, xuất hiện trên truyền hình, phát thanh giúp chuyển tải thông điệp của Bộ Khoa học và Công nghệ cũng như Chính phủ đến giới khoa học.

Sử dụng người phát ngôn: đại diện cho Chính phủ cung cấp thông tin, thể hiện quan điểm chính thức của Chính phủ về các vấn đề khoa học. Vai trò của người phát ngôn đặc biệt quan trọng trong trường hợp xảy ra các vấn đề khủng hoảng, liên quan đến khủng hoảng.

Tổ chức sự kiện: tạo tin tức, chuyển tải thông điệp, góp phần gây ấn tượng tích cực về phía Chính phủ đối với NKH.

Phát huy webside, xuất bản các ấn phẩm/; cung cấp thông tin cho báo giới về Chính phủ, các hoạt động, quan điểm của Chính phủ về khoa học, công khai, minh bạch thông tin.

Quản trị khủng hoảng: trong các trường hợp xảy ra khủng hoảng, sự cố, việc theo dõi, nắm bắt tình hình, sự cố và phản ứng của NKH, vạch ra các biện pháp ứng phó kịp thời, chính xác, có cân nhắc sẽ hạn chế những thông tin nhiều chiều, hạn chế sự gây nhiễu thông tin trên báo chí, đồng thời, góp phần thể hiện thái độ tích cực của tổ chức, cải thiện và nâng cao hình ảnh, uy tín của Chính phủ.

3. Một số điều kiện cần chuẩn bị cho việc thành lập trung tâm PR Chính phủ đối với nhà khoa học.

Trong chính phủ, các đơn vị thực hiện các nhiệm vụ trực tiếp liên quan đến quan hệ công chúng thường là các bộ phận như: văn phòng, phòng hành chính, đối ngoại, quan hệ quốc tế, thông tin – tổng hợp, thông tin – báo chí, trung tâm tư vấn, phòng tuyên truyền. Thông thường, những hoạt động PR Chính phủ do các cơ quan trên phụ trách. Tuy nhiên, để có một trung tâm của chính phủ chuyên thực hiện nhiệm vụ PR đối với NKH thì cần chuẩn bị các điều kiện sau để có thể làm việc một cách đồng bộ và hiệu quả.

Chuẩn bị nguồn nhân lực về con người: nhân sự lý tưởng để làm công tác này cần hội đủ các yếu tố như:

Có trình độ chuyên môn về báo chí, về hành chính, có khả năng viết, lập kế hoạch và triển khai kế hoạch, nhạy bén, có tư tưởng đổi mới.

Có lập trường chính trị vững vàng, am hiểu chủ nghĩa Mác – Lenin, tư tưởng Hồ chí Minh và nắm vững các quan điểm, đường lối của Đảng, chính sách của Nhà nước. Nắm quyền quản lý, có vị trị hoặc tiếng nói trong giới khoa học; có kỹ năng giao tếp với cộng đồng khoa học.

Để có được những nhân sự nhưu vậy, trước mắt, cần tiếp tục đào tạo, bồi dưỡng những công chức có trách nhiệm thực hành quan hệ công chúng, đặc biệt là những người đứng đầu về các lĩnh vực hành chính, đứng đầu trong các cơ quan KHCN, có kĩ năng giao tiếp, kĩ năng cung cấp thông tin cho báo chí, kĩ năng phát biểu trước công chúng…

Chuẩn bị nguồn lực về tài chính và hạ tầng kĩ thuật: đầu tư nguồn kinh phí tương xứng cho hoạt động quan hệ công chúng của Chính phủ đối với NKH nhưng đảm bảo tiết kiệm, hiệu quả, đúng mục đích. Phát triển đồng bộ yếu tố kỹ thuật của các phương tiện truyền thông đại chúng và ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động của các cơ quan về khoa học công nghệ của Chính phủ. Sauk hi chuẩn bị đầy đủ các điều kiện để thành lập trung tâm PR Chính phủ đối với NKH, chúng ta sẽ tiếp tục xây dựng mô hình cơ cấu tổ chức của cơ quan này.

Như vậy, KHCN là quốc sách hàng đầu đã được cụ thể hóa trong mọi chính sách, mọi hoạt động của chính phủ.

Chính vì vậy, rất cần các hoạt động PR của Chính phủ đối với NKH nhằm tạo sự hiểu biết, là cầu nối giữa Chính phủ và NKH. PR của Chính phủ cần thực hiện trên nguyên tắc chính xác, trung thực, trên cơ sở đó sẽ củng cố được lòng tin của giới khoa học đối với Chính phủ, NKH được tạo điều kiện sẽ cống hiến hết mình cho đất nước.