Phát triển chính phủ điện tử ở Trung Quốc

Trung Quốc chính thức kết nối với mạng Internet từ tháng 4/1994. Từ đó đến nay, Internet đã phát triển bùng nổ và trở thành một phần tất yếu trong cuộc sống hàng ngày của người dân. Theo http://www.internetworldstats.com, tính đến 6/2005, số lượng người dùng Internet ở Trung Quốc (không tính Hồng Kông, Macao) giai đoạn 2000-2005 tăng 393% đạt 8,5 % dân số, chiếm 30,5% người dùng Internet ở châu Á (theo báo cáo này, Việt Nam đạt 7% dân số sử dụng Internet).

Dự án “Bắc Kinh số hóa” năm 1994 là nỗ lực đầu tiên của Chính phủ Trung Quốc về ứng dụng Công nghệ thông tin (CNTT) trong quản lý hành chính. Dự án “Chính phủ trực tuyến” được bắt đầu từ năm 1999 là bước tiếp theo của Chính phủ trong nỗ lực xây dựng Chính phủ điện tử (CPĐT), hỗ trợ cho công cuộc cải cách hành chính. Internet đã được sử dụng để hỗ trợ và đẩy nhanh quá trình cải cách, là công cụ hiệu quả thực hiện các mục tiêu chính trị. Các dự án tiếp theo như “Doanh nghiệp trực tuyến” và “Căn hộ trực tuyến” đã thu được những thành công đáng kể.

Tin học hóa quản lý hành chính và các chính sách thúc đẩy

Bắt đầu từ năm 1975, những chiếc máy tính đầu tiên đã được sử dụng trong công tác kế hoạch hóa nền kinh tế và thống kê số liệu cho chính quyền trung ương. Giai đoạn 1981-1985, máy tính chủ yếu dùng để xử lý dữ liệu và xây dựng các hệ thống thông tin quản lý. Giai đoạn 1986-1990, chính phủ đã xây dựng 12 hệ thống ứng dụng CNTT trong đó có hệ thống thông tin của ngành công an và kinh tế quốc gia. Năm 1992, chính phủ yêu cầu thiết lập hệ thống tin học hóa văn phòng tại mọi cấp chính quyền. Năm 1993 khởi động “Các dự án Vàng” - tức là điện tử hóa - gồm 3 hạng mục chính là “Cổng Vàng - hạ tầng đường trục quốc gia”, “Thẻ Vàng”, “Hải quan Vàng” và nhiều dự án nhỏ hơn nhằm mục tiêu nâng cao ứng dụng tin học trong các ngành quan trọng.

Các mốc thời gian để thực hiện mục tiêu xây dựng CPĐT ở Trung Quốc như sau: Đến cuối năm 1999, 30% các Bộ và chính quyền các tỉnh, thành phố phải được kết nối Internet; cuối năm 2000, 60% cơ quan cấp trung ương và cấp tỉnh phải kết nối mạng trực tuyến (năm 2000 được gọi là năm Chính phủ trực tuyến); cuối năm 2001, 80% cơ quan công quyền phải nối mạng trực tuyến trong đó một số website phải có khả năng tự hạch toán tài chính không cần trợ cấp. Tất cả các cơ quan nhà nước kể cả các sứ quán, lãnh sự ở nước ngoài phải được nối mạng.

Nhờ quyết tâm đó, số tên miền “gov.cn” đã tăng nhanh. Tháng 5/1998, Trung Quốc mới chỉ có 145 tên miền “gov.cn”. Hai tháng sau, China Telecom đề xuất xây dựng chương trình CPĐT. Tháng 1/1999, dự án “Chính phủ trực tuyến” chính thức bắt đầu thực hiện. Đến tháng 5/1999, số lượng tên miền “gov.cn” đã tăng gấp hơn 10 lần đạt 1470, trong đó có 720 cơ quan Chính phủ có website riêng. Theo Trung tâm Internet Trung Quốc (CNNIC), đến 6/2005 đã có 19.802 tên miền “gov.cn”, chiếm 3,2% tổng số tên miền “.cn”.

Dự án “Chính phủ trực tuyến” do China Telecom và Trung tâm Thông tin Kinh tế thuộc ủy ban Thương mại và Kinh tế quốc gia phối hợp triển khai. Mục tiêu tổng quát của dự án là xây dựng một Chính phủ hoạt động có hiệu quả cao, tất cả người dân được truy cập tới những nguồn thông tin hiện có và tạo thuận lợi cho công việc hành chính. Các mục tiêu cụ thể của dự án như sau:

- Chuyển các chức năng hoạt động của chính quyền lên mạng kể cả công việc quản lý hành chính

- Cung cấp các tài liệu của chính quyền, tạo kho thông tin trực tuyến

- Cung cấp thông tin hàng ngày về hoạt động của chính quyền

- Triển khai các hoạt động quản lý trực tuyến (dịch vụ công) sử dụng cơ sở dữ liệu (CSDL) và trao đổi tài liệu điện tử nhằm tăng hiệu quả quản lý

- Triển khai thương mại trực tuyến

Dự án kết nối tất cả các Bộ, cơ quan trung ương, chính quyền các tỉnh, thành phố, khu tự trị trong cả nước và chia thành 3 giai đoạn. Giai đoạn 1 tập trung kết nối Internet cho khoảng 800-1000 cơ quan Chính phủ. Giai đoạn 2 tiến hành tiêu chuẩn hóa để bảo đảm các hệ thống thông tin và dữ liệu giữa các cơ quan tương thích với nhau. Giai đoạn 3 phải tin học hoá hầu hết công việc hành chính ở các cơ quan.

Tháng 12/2001, cuộc họp thường niên đầu tiên của Ban chỉ đạo Tin học hóa quốc gia đã xác định xây dựng CPĐT là nhiệm vụ trọng tâm của tin học hóa quốc gia. Ban chỉ đạo đã ban hành định hướng khung, tiêu chuẩn của CPĐT và một số tài liệu hướng dẫn triển khai CPĐT trong thực tế.

Kế hoạch phát triển 5 năm (2001-2005) đề ra 4 chiến lược và chính sách chủ yếu sau:

- Triển khai nền tảng (platform) mạng thông tin thống nhất về tiêu chuẩn, hoàn thiện các chức năng, bảo đảm an toàn an ninh để hỗ trợ phát triển CPĐT

- Đạt được những thành công bước ngoặt trong việc xây dựng các hệ thống thông tin giải quyết những nhiệm vụ chủ yếu

- Đạt tiến bộ lớn trong việc xây dựng kho CSDL mang tính chiến lược cho triển khai CPĐT, cải thiện đáng kể việc chia sẻ các nguồn thông tin

- Bước đầu xây dựng hệ thống đảm bảo an toàn, an ninh thông tin mạng trong triển khai CPĐT; hoàn thiện từng bước hệ thống luật pháp và các tiêu chuẩn kỹ thuật cần thiết.

Để thực hiện, chính phủ đề ra 8 nhiệm vụ chính trong xây dựng CPĐT:

- Xây dựng mạng CPĐT tích hợp cả hai mạng đã tồn tại trước đó:

  + Mạng nội bộ của chính phủ cấp cao (cấp lãnh đạo tỉnh trở lên) tách rời về mặt vật lý với các mạng khác của chính phủ

  + Mạng dành riêng cung cấp các dịch vụ của chính phủ cho xã hội và không kết nối với mạng nội bộ cấp cao. Mạng này tách biệt về mặt logic với Internet.

- Phát triển và hoàn thiện 12 hệ thống thông tin giải quyết các nhiệm vụ chủ yếu bao gồm: Kho thông tin dịch vụ văn phòng, Giám sát tài chính, Hải quan, Thuế, An ninh xã hội, Kinh tế vĩ mô, Y tế, Nước, Nông nghiệp, Kiểm toán, Kiểm soát chất lượng, An toàn an ninh thông tin.

- Lập chương trình và phát triển 04 CSDL quốc gia quan trọng: Dân số, Tư pháp, Tài nguyên - Môi trường, Kinh tế vĩ mô.

- Thúc đẩy các dịch vụ công

- Xây dựng cơ sở hạ tầng mạng bảo đảm an toàn an ninh thông tin cho CPĐT

- Thúc đẩy tiêu chuẩn hóa trong triển khai CPĐT (đến cuối năm 2004 đã ban hành được 42 tiêu chuẩn quốc gia liên quan đến PKI – Public Key Infrastructure, trong đó chấp nhận 36 tiêu chuẩn ISO).

- Tăng cường đào tạo và kiểm tra kỹ năng tin học của cán bộ, công chức

- Đẩy nhanh quá trình xây dựng và hoàn thiện hành lang pháp lý cho CPĐT

Nhờ những nỗ lực không ngừng trong giai đoạn này, chỉ số sẵn sàng CPĐT của Trung Quốc được cải thiện khá nhanh theo khảo sát của Liên hợp quốc: năm 2002 ở vị trí 93/133 nước; 2003 vị trí 74/191; 2004 vị trí 67/179 và 2005 vị trí 57/179 nước (2005: Việt Nam ở vị trí 105/179 nước, cải thiện 7 bậc so với 2004). Cổng thông tin điện tử quốc gia http://www.gov.cnđược thiết kế lại và cải thiện nhiều nên đã được xếp ở top 50 website tốt nhất thế giới về CPĐT theo đánh giá của Liên hợp quốc.

Một số tiểu dự án khá thành công trong khuôn khổ dự án “Chính phủ trực tuyến” có thể kể đến gồm: dự án về mạng dân cư và thuế điện tử. Dự án “Mạng thông tin quốc gia về dân cư” nhằm cung cấp cho các cơ quan công an trên cả nước dữ liệu cá nhân của tất cả công dân trên 16 tuổi đã được triển khai qua 2 giai đoạn. Giai đoạn 1 kết thúc cuối năm 2000 đã kết nối mạng cho 133 thành phố. Giai đoạn 2 kết thúc cuối năm 2003 đã kết nối tất cả các thành phố của Trung Quốc. Dự án thuế điện tử đạt thành công lớn với 60% các cơ quan thuế trên cả nước được tin học hóa, 75% việc thu thuế tiến hành qua mạng. Dự án “Cổng Vàng” hỗ trợ việc kết nối thông suốt giữa các cơ quan thuế và hải quan nhằm nâng cao tính hiệu quả của hệ thống thuế điện tử.

Chiến lược triển khai CPĐT

Khi xây dựng chiến lược phát triển CPĐT, mỗi nước cần xem xét một loạt khía cạnh để có lựa chọn đúng đắn: lịch sử hình thành nhà nước và nền văn hóa, trình độ cán bộ kỹ thuật, hạ tầng cơ sở, trình độ dân trí, trình độ nhân viên nhà nước.

Mục đích xây dựng CPĐT ở Trung Quốc cũng giống như ở nhiều nước: cải thiện hiệu quả làm việc của bộ máy hành chính, cung cấp sự thuận lợi và các dịch vụ công tốt hơn cho người dân và doanh nghiệp. Một vấn đề lớn được đặt ra là nhiệm vụ nâng cao sự minh bạch trong hoạt động của bộ máy chính quyền. Triển khai CPĐT ở Trung Quốc là nhằm thúc đẩy hoàn thành các mục tiêu phát triển kinh tế, chuyển đổi hoàn toàn từ nền kinh tế kế hoạch hóa sang nền kinh tế thị trường. Ngoài ra, nhà nước phải nắm vai trò chủ đạo trong triển khai CPĐT và có sự phối hợp với khu vực tư nhân. Lịch sử phát triển của Trung Quốc cho thấy chiến lược phát triển này là phù hợp vì chỉ có chính quyền trung ương mới đủ quyền lực và khả năng tập hợp sức mạnh cả quốc gia để triển khai CPĐT một cách hiệu quả. Trung Quốc đã chọn Thượng Hải là thành phố đi đầu trong triển khai CPĐT của cả nước để từ đó nhân rộng mô hình phát triển cho các địa phương khác.

Website của các cơ quan Chính phủ

Nội dung xây dựng CPĐT ở Trung Quốc có thể chia thành ba loại chính sau: xây dựng mạng nội bộ xử lý công việc của Chính phủ ở tất cả các cấp và mạng kết nối Internet để kết nối với doanh nghiệp; thúc đẩy 12 dịch vụ cơ bản (đã nêu ở phần trên); nhất là xây dựng các CSDL quốc gia quan trọng về dân cư và nông nghiệp. Các dịch vụ chủ yếu được cung cấp trên website của các cơ quan Chính phủ bao gồm: giới thiệu chức năng nhiệm vụ của cơ quan đó, thông báo của chính quyền, các văn bản quy phạm pháp luật, tin tức hoạt động, thông tin thương mại, hướng dẫn tìm việc làm ... Khảo sát website của các cơ quan Chính phủ dựa theo các đường liên kết (links) cho thấy một số hướng chính sau:

- Hướng dịch vụ: kết nối tới các cơ quan chính phủ, thông tin về tài sản công và các đường kết nối tới dịch vụ công của chính quyền trung ương

- Hướng truyền thông: hòm thư điện tử đóng góp ý kiến, mục thăm dò ý kiến

- Hướng kinh doanh: cung cấp thông tin kinh tế như thị trường chứng khoán, quảng cáo

- Hướng chính sách: thông tin giúp công chúng nắm được định hướng chính sách của chính quyền

- Hướng quản lý hành chính: thông tin về công việc của các cơ quan chính quyền

Website của Chính phủ Trung Quốc ( http://www.gov.cn) là trang duy nhất trong số các cơ quan công quyền ở nước này được hỗ trợ tài chính một phần nhờ thu quảng cáo từ các công ty (Microsoft, Cisco, IBM,...). Trên website này, một số lượng lớn đường liên kết hướng kinh doanh cũng cho thấy Chính phủ Trung Quốc tập trung cung cấp thông tin về phát triển kinh tế. Khuôn khổ pháp lý cho CPĐT chưa hoàn thiện đã phần nào cản trở việc quảng cáo của các doanh nghiệp trên website các cơ quan Chính phủ. Do vậy, các cơ quan cấp thấp hơn với nguồn ngân sách hạn chế còn gặp nhiều khó khăn trong triển khai CPĐT.

Mức độ phát triển và hiệu quả hoạt động của các website chưa đồng đều. Bộ Thương mại quốc tế là điển hình rất thành công: phối hợp công việc thông suốt giữa các đơn vị thuộc Bộ và giữa Bộ với các doanh nghiệp, tổ chức khác.

Số liệu vào cuối năm 2000 về số lượt người truy cập vào website Chính phủ của các cơ quan cho thấy các website này chưa có sức hấp dẫn lớn với người dân. Sự phát triển hạ tầng CNTT-TT không đồng đều giữa các vùng, nội dung các website không cập nhật thường xuyên nên dân chúng ít quan tâm tới các công việc của chính quyền nhất là website của chính quyền địa phương. Ngoài các lý do trên thì nhận thức và sự quan tâm của người dân mỗi vùng khi khai thác thông tin trên Internet cũng khác nhau. Do đó, không thể áp dụng máy móc mô hình thành công ở địa phương này cho địa phương khác mà cần phải có sự nghiên cứu cụ thể tình hình thực tế ở mỗi nơi mà điều chỉnh cho phù hợp. Hơn nữa, ranh giới giữa những thông tin mật và thông tin cần công bố rộng rãi không thực sự rõ ràng nên thực tế có nhiều thông tin rất cần công bố lại không được cung cấp trên website của chính quyền. Một số địa phương, tỉnh, thành đã xử lý tốt vấn đề này mà điển hình là TP. Thượng Hải với những quy định cụ thể về loại thông tin chính quyền phải công bố trên website.

Những tồn tại và hướng phát triển trong giai đoạn tới:

Mặc dù Trung Quốc đã có nhiều tiến bộ trong triển khai CPĐT nhưng vẫn còn gặp một số khó khăn lớn sau:

- Tồn tại mâu thuẫn cơ bản giữa quyết tâm của các nhà lãnh đạo thúc đẩy CPĐT với lối tư duy và cách làm việc cũ của bộ máy hành chính. Tư tưởng cốt lõi của việc xây dựng CPĐT dựa trên cơ sở các công việc của bộ máy công quyền phải rõ ràng, minh bạch các thông tin và buộc có nhiệm vụ cung cấp dịch vụ công cho người dân - trái ngược với cách làm việc theo cơ chế xin-cho tồn tại trong bộ máy hành chính kiểu cũ.

- Trình độ sử dụng CNTT nhất là khả năng cập nhật công nghệ mới chưa đồng đều giữa các thế hệ cán bộ nhà nước cũng là một trở ngại lớn cần phải vượt qua.

- Sau giai đoạn đầu triển khai CPĐT có sự hỗ trợ tài chính của nhà nước, số lượng website của các cơ quan nhà nước tăng nhanh nhưng sau đó khá nhiều website rơi vào tình trạng không duy trì và phát triển được do thiếu kinh phí.

- Mặc dù các cơ quan chức năng đã có những nỗ lực xây dựng và ban hành áp dụng một số tiêu chuẩn cần thiết nhưng phần lớn hệ thống thông tin CPĐT giữa các cơ quan không thể trao đổi thông tin được với nhau do còn thiếu nhiều tiêu chuẩn thống nhất.

Một số bài học kinh nghiệm đã được rút ra trong quá trình triển khai CPĐT ở Trung Quốc:

- Triển khai CPĐT đòi hỏi phải có một cơ quan riêng quản lý quá trình thực hiện vì Chính phủ phải chịu trách nhiệm về những nội dung thông tin cần phải công bố trên mạng. Cơ quan này phải quản lý chặt chẽ quá trình triển khai, điều phối hoạt động hợp tác giữa các cơ quan nhà nước để bảo đảm thành công cho các dự án CPĐT

- Cần thiết lập một trung tâm an toàn mạng thông tin để bảo đảm luồng thông tin trao đổi G2B (Government-to-Business), G2C (Government-to-Citizen) và G2G (Government-to-Government) được an toàn, chính xác.

- Cải tiến quy trình làm việc của bộ máy hành chính để phù hợp với các yêu cầu của CPĐT. Cán bộ nhà nước phải đủ năng lực xử lý thông tin hàng ngày qua mạng. Điều này đòi hỏi cần có các chương trình đào tạo kỹ thuật và quản lý phù hợp.

- Mục tiêu cụ thể của các dự án CPĐT phải rất rõ ràng trước khi triển khai

- Đẩy mạnh việc phổ cập hạ tầng Internet, đào tạo cho người sử dụng thuộc mọi đối tượng, vùng miền để họ có đủ năng lực truy cập, tiếp nhận và trao đổi thông tin với các cơ quan chính quyền qua mạng.

Nguồn: tcbcvt.gov.vn 23/10/2006