Phát huy vai trò của các tổ chức xã hội trong thực hiện xoá đói, giảm nghèo

Cụm từ “xóa đói giảm nghèo” được HNTƯ 3 khóa VII (tháng 6-1992) ghi nhận và trở thành chính sách xã hội, được đặt trong mối quan hệ với các chính sách xã hội khác. Thực hiện chính sách xóa đói, giảm nghèo, HNTƯ 5 (khóa VII, tháng 6-1993) nêu rõ: “Đổi mới mạnh mẽ nội dung và phương thức hoạt động của Mặt trận và các đoàn thể một cách thiết thực. Hội Nông dân, Hội Liên hiệp Phụ nữ, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Hội Cựu chiến binh và các hội nghề nghiệp cần dựa vào chức năng của tổ chức mình mà vận động, tổ chức hội viên, đoàn viên thi đua sản xuất, tiết kiệm, đền ơn đáp nghĩa những người có công với nước, đẩy mạnh phong trào xóa đói, giảm nghèo...”. Các tổ chức xã hội được khuyến khích đối với việc hỗ trợ xây dựng các loại hình quỹ như quỹ xóa đói, giảm nghèo, quỹ bảo hiểm tuổi già, quỹ tương tế, quỹ bảo thọ, quỹ từ thiện... Như vậy, xóa đói, giảm nghèo với tính chất của một chính sách xã hội được thực thi bởi chủ thể Nhà nước, bên cạnh đó không thể thiếu được sự tham gia của các tổ chức xã hội với chức năng, nhiệm vụ tuyên truyền, vận động, hỗ trợ đoàn viên, hội viên tham gia các hoạt động nhằm đẩy mạnh phong trào xóa đói, giảm nghèo.

Các cuộc vận động, các phong trào xóa đói, giảm nghèo do các tổ chức xã hội phát động đã huy động được sự tham gia của đông đảo nhân dân, góp phần vào thành tựu xóa đói giảm nghèo của cả nước. Số hộ có thu nhập trung bình và số hộ giàu tăng lên, số hộ nghèo giảm, thanh toán được hộ đói ở nhiều địa phương. Bên cạnh đó, hiệu quả hoạt động của các tổ chức xã hội chưa nâng lên kịp với đòi hỏi của tình hình.

Những nguyên nhân khách quan và chủ quan, trong đó có hạn chế về hiệu quả hoạt động của các tổ chức xã hội, dẫn tới sự phân hóa giàu nghèo giữa các vùng, giữa thành thị và nông thôn và giữa các tầng lớp dân cư tăng nhanh. Đời sống một bộ phận nhân dân, nhất là ở một số vùng căn cứ cách mạng và kháng chiến cũ, vùng đồng bào dân tộc còn quá khó khăn. Tỉ lệ người nghèo, hộ nghèo, xã nghèo còn cao.

Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VIII (1996), nhấn mạnh “thực hiện tốt chương trình xóa đói, giảm nghèo,nhất là đối với vùng căn cứ cách mạng, vùng đồng bào dân tộc thiểu số”. Quan điểm mới được nêu ra trong Đại hội VIII của Đảng là: “Các vấn đề chính sách xã hội đều giải quyết theo tinh thần xã hội hóa. Nhà nước giữ vai trò nòng cốt đồng thời động viên mỗi người dân, các doanh nghiệp, các tổ chức trong xã hội, các cá nhân và tổ chức nước ngoài cùng tham gia giải quyết những vấn đề xã hội”. Theo đó, yêu cầu đặt ra đối với các tổ chức xã hội là tiếp tục đổi mới tổ chức và phương thức hoạt động, tập hợp rộng rãi đoàn viên, hội viên tham gia với những hình thức tổ chức đa dạng, nâng cao hiệu quả, tính cụ thể và thiết thực trong hoạt động nhằm đáp ứng lợi ích đoàn viên, hội viên: “Tổng Liên đoàn Lao động, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Hội Liên hiệp Phụ nữ, Hội Nông dân, Hội Cựu chiến binh... cần tập hợp rộng rãi các hội viên, đoàn viên dưới nhiều hình thức tổ chức đa dạng; thực hiện tốt chức năng giáo dục, vận động quần chúng thực hiện thắng lợi những nhiệm vụ cụ thể; chăm lo thiết thực lợi ích của hội viên, đoàn viên”. Chương trình xóa đói, giảm nghèo quốc gia yêu cầu huy động, tập trung nguồn lực, đặc biệt là nguồn vốn rất lớn do đó cùng với sự đầu tư của Nhà nước, vai trò của các tổ chức xã hội trong việc huy động nguồn lực còn phân tán trong trong nhân dân là hết sức quan trọng. Các loại hình quỹ như Quỹ xóa đói giảm nghèo, quỹ hỗ trợ của các tổ chức đoàn thể, Quỹ tình thương, các quỹ làm việc nghĩa, việc thiện của nhân dân. ..được khuyến khích xây dựng và phát triển.

Triển khai Nghị quyết Đại hội VIII, Bộ Chính trị ra Chỉ thị số 23-CT/TW (ngày 29-11-1997) về lãnh đạo thực hiện công tác xoá đói giảm nghèo, trong đó tiếp tục khuyến khích các hình thức tạo vốn do dân tự lập theo từng nhóm nhỏ dưới sự hỗ trợ, giúp đỡ của các đoàn thể quần chúng. Chức năng của các tổ chức xã hội mang tính toàn diện hơn, bao quát các yếu tố cấu thành đói nghèo như tham gia dạy nghề miễn phí cho con em các hộ nghèo, động viên các cơ sở và cán bộ y tế nhà nước và tư nhân tham gia khám, chữa bệnh không lấy tiền của người nghèo... Các tổ chức xã hội, một mặt phát huy tốt vai trò của mình, đồng thời trong mối quan hệ với các thành viên của hệ thống chính trị chủ động phối hợp tổ chứcthực hiện chương trình xóa đói, giảm nghèo: “Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức và đoàn thể cần phát huy tốt vai trò của mình, phối hợp với cấp uỷ, chính quyền tổ chức thực hiện chương trình xoá đói, giảm nghèo...”. Chỉ thị nhấn mạnh chức năng, nhiệm vụ của các tổ chức xã hội không chỉ dừng lại ở tuyên truyền, giáo dục, mà gắn chặt với đoàn viên, hội viên thông qua những hoạt động thiết thực để trực tiếp hỗ trợ họ thoát khỏi đói nghèo.

Chỉ thị số 30-CT/TW ngày 18-2-1998 của Bộ Chính trị về xây dựng và thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở chủ trương mở rộng các hình thức tổ chức tự quản để nhân dân tự quyết định và thực hiện những công việc mang tính xã hội hoá trong khuôn khổ pháp luật, có sự hỗ trợ của chính quyền như việc đền ơn đáp nghĩa, giúp đỡ người nghèo... Điều đó cho thấy vai trò quan trọng, quyền hạn và cũng là trách nhiệm của các tổ chức xã hội trong việc tổ chức cá nhân và cộng đồng chủ động, tích cực phối hợp với Nhà nước tham gia xóa đói, giảm nghèo theo quan điểm Nhà nước và nhân dân cùng làm.

Quán triệt các chỉ thị, nghị quyết của Đảng, năm 1998, Chính phủ phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia về xóa đói giảm nghèo, giai đoạn 1998-2000. Triển khai Chương trình của Chính phủ, các tổ chức xã hội các cấp phối hợp với chính quyền, các ban, ngành tổ chức xây dựng mô hình sản xuất trồng trọt, chăn nuôi, mở lớp tập huấn kỹ thuật, đào tạo nghề, nhận ủy thác ngân hàng cho hội viên vay vốn, xây dựng quỹ hội, hỗ trợ sửa chữa, xây dựng nhà ở, thăm hỏi, tặng quà... Năm 2001, Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia về xóa đói giảm nghèo và việc làm giai đoạn 2001 - 2015, đồng thời thông qua Chiến lược tăng trưởng và giảm nghèo, giai đoạn 2001 - 2010 trong đó, xóa đói, giảm nghèo, an sinh xã hội được xác định là trọng tâm. Thực hiện Nghị quyết Đại hội IX (2001), Đảng chủ trương đẩy mạnh Chương trình xóa đói, giảm nghèo và tiếp tục khẳng định quan điểm xã hội hóa trong thực hiện chính sách xã hội nói chung và xóa đói, giảm nghèo nói riêng, phát huy vai trò của các tổ chức xã hội trong tập hợp, tổ chức nhân dân nhằm đáp ứng được yêu cầu tăng cường nguồn lực đẩy mạnh Chương trình xóa đói, giảm nghèo giai đoạn 2001 - 2010.

Để khắc phục “tình trạng hành chính hóa, phô trương, hình thức, quan liêu, xa dân”, NQTƯ 7 (khóa IX) đề ra phương hướng hoạt động của các tổ chức xã hội đó là hướng nhiều hơn về cơ sở, đến từng hộ dân, nhất là vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn để giúp nhân dân xóa đói, giảm nghèo, vươn lên làm giàu chính đáng, hợp pháp. Bản chất của các tổ chức xã hội là đại diện cho lợi ích các thành viên của mình vì vậy chức năng, nhiệm vụ của nó là tìm hiểu tâm tư, nguyện vọng thành viên, phát huy, nhân rộng những sáng kiến tích cực, vừa làm tốt tuyên truyền, giáo dục, vừa quan tâm bảo vệ lợi ích chính đáng, hợp pháp của thành viên. Các tổ chức xã hội có thêm chức năng, nhiệm vụ mới là giám sát và phản biện xã hội.

Hoạt động của các tổ chức xã hội ngày càng thiết thực hơn, thực sự giúp đỡ các thành viên của mình trong phát triển sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và đời sống và tiếp tục góp phần quan trọng vào thành tựu xóa đói giảm nghèo. Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X (2006) khẳng định vai trò của các tổ chức xã hội trong xóa đói, giảm nghèo và nêu rõ “phát huy hơn nữa vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể nhân dân trong tham gia công cuộc xóa đói giảm nghèo”.

Nghị quyết Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hành Trung ương (khóa X) về Nông nghiệp, nông dân và nông thônnhấn mạnh vai trò của các tổ chức xã hội đối với địa bàn và đối tượng khó khăn, có tỷ lệ đói nghèo cao trong cả nước: “Tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng hoạt động của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị - xã hội ở nông thôn; tạo cơ chế và điều kiện thuận lợi cho Hội Nông dân Việt Nam trong việc trực tiếp thực hiện một số chương trình, dự án phục vụ sản xuất và nâng cao đời sống của nông dân...”. Hội nghị lần thứ chín Ban Chấp hành Trung ương Đảng xác định yêu cầu về nội dung, phương thức hoạt động, chất lượng, hiệu quả và vai trò của các tổ chức xã hội nhằm tập trung nguồn lực đối với cơ sở: “Đổi mới nội dung, phương thức, nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động của Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể chính trị - xã hội theo hướng tập trung cho cơ sở, đa dạng hóa hình thức tập hợp quần chúng, tổ chức, động viên quần chúng thực hiện thắng lợi đường lối của Đảng, luật pháp, chính sách của Nhà nước, bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của các tầng lớp nhân dân, của đoàn viên, hội viên trong tổ chức mình...”.

Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể nhân dân phát huy tốt hơn vai trò tập hợp, củng cố, mở rộng tổ chức, phát triển đoàn viên, hội viên, “tăng cường vận động nhân dân đẩy mạnh phong trào thi đua yêu nước, góp phần phát triển kinh tế, xóa đói, giảm nghèo”, phối hợp với Nhà nước chăm lo, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của nhân dân. Năm 2010, tỷ lệ hộ nghèo ở Việt Nam giảm còn 9,45%, là một thành tựu nổi bật của Việt Nam, hoàn thành kế hoạch trước một năm so với mục tiêu Chương trình và Nghị quyết Đại hội X của Đảng đề ra, đạt được kết quả đó có đóng góp tích cực của các tổ chức xã hội. Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI (2011) tiếp tục khẳng định vai trò “nòng cốt” của các tổ chức xã hội trong tham gia toàn điện các nhiệm vụ chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, trong đó xóa đói, giảm nghèo bền vững tiếp tục là một mục tiêu chiến lược: “Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân tiếp tục tăng cường tổ chức, đổi mới nội dung, phương thức hoạt động, khắc phục tình trạng hành chính hoá, phát huy vai trò nòng cốt... tổ chức các phong trào thi đua yêu nước, vận động các tầng lớp nhân dân thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội, quốc phòng, an ninh, đối ngoại”.

Vai trò quan trọng, sự cần thiết của các tổ chức xã hội đối với xóa đói, giảm nghèo đã được thể hiện trong các nghị quyết của Đảng ngay từ ban đầu khi “xóa đói giảm nghèo” với tư cách là một chính sách xã hội được triển khai. Chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm của các tổ chức xã hội trong tham gia giải quyết các vấn đề kinh tế - xã hội nói chung và xóa đói, giảm nghèo nói riêng từng bước được bổ sung và xác định rõ hơn, đặc biệt là trong mối quan hệ với các thành tố của hệ thống chính trị. Thực tiễn cho thấy các tổ chức xã hội đã và đang tham gia xóa đói giảm nghèo một cách tích cực với các loại hình hoạt động “rất đa dạng và phong phú”, từ đó đã góp phần đáng kể vào việc huy động và tăng cường nguồn lực cho xóa đói giảm nghèo, những thành tựu xóa đói, giảm nghèo chưa bao giờ thiếu vắng vai trò của các tổ chức xã hội. Tuy nhiên, những hạn chế của các tổ chức xã hội như tính hình thức, sự thiếu cân đối về loại hình hoạt động, đặc biệt là giám sát, phản biện xã hội còn rất mờ nhạt, là các tổ chức đại diện cho quyền lợi các đoàn viên, hội viên nhưng lại “thường đứng về phía Nhà nước” .. .là những nguyên nhân làm giảm phần nào mức độ hiệu quả của các tổ chức xã hội trong tham gia xóa đói giảm nghèo. Chủ trương, chính sách đúng đắn của Đảng là cơ sở quan trọng để phát huy hơn nữa vai trò của các tổ chức xã hội ở nước ta trong thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia xóa đói, giảm nghèo bền vững 2011 - 2015.