Phản biện: nghe hay không còn tuỳ!

- Nguyên nhân chính là vì chưa có sự ràng buộc và hiểu nhau. Không cần có quy định pháp lý lớn nhưng cần có những quy định: Khi các nhà khoa học hay tổ chức phản biện đưa ra ý kiến tư vấn phản biện thì phía chủ đầu tư không nên giữ thái độ im lặng mà nên phản hồi sau khi lắng nghe. Kể cả chấp nhận hay không, có đồng ý hay không thì cũng cần nêu rõ tại sao. Khi có sự giao lưu trao đổi qua lại như thế thì vấn đề sẽ rõ.

Trên thực tế, sự giao lưu này còn quá ít. Khi nói tới phản biện thì thường vẫn ít khi tìm được  tiếng nói chung. Nhất là về mặt khoa học, về mặt quan điểm. Mỗi người, mỗi nhóm có thể có một quan niệm, cơ sở lý luận riêng.

Nguyên nhân nữa, từ cách nhìn nhận vấn đề giữa các chủ đầu tư và các nhà khoa học chưa có sự thống nhất. Mà cũng có những trường hợp xảy ra ngay giữa các nhà khoa học còn chưa có sự thống nhất trong quan điểm phản biện.

- Giải quyết vấn đề này như thế nào, thưa ông?

- Các vấn đề khoa học gây ra những quan điểm trái ngược là chuyện rất bình thường. Cách giải quyết là cần có sự giao lưu, bắt tay, cởi mở suy nghĩ để đi tìm hướng giải quyết chứ không nên có cách nhìn nghiêm trọng thái quá.

Nhiều khi trái ngược quan điểm lại là điều tốt, vì khi đặt vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau sẽ có thể xem xét vấn đề toàn diện hơn.

Phản biện khoa học rất cần thiết trên thực tế, các nhà khoa học dựa trên những cơ sở khoa học, là những cơ sở cần thiết khi xây dựng dự án. Trên thực  tế, có thể dễ dàng thấy những dự án lớn khi có ý kiến các nhà khoa học rộng rãi thì có nhiều ích lợi hơn hẳn.

Các nước trên thế giới có nhiều cách làm vấn đề này, nhưng nhìn chung khi xây dựng các đề án dự án, người ta mời các nhà khoa học ngay từ đầu để có những ý kiến về khoa học. Sau khi có ý kiến khoa học người ta mới đi vào thực hiện dự án. Nhà khoa học phải được tham gia ngay từ bước khởi đầu, càng sớm càng tốt. Việc tư vấn phản biện khoa học được sử dụng rất rộng rãi, phổ biến chứ không ít như chúng ta.

Phản biện cần chú ý những yếu tố ảnh hưởng kinh tế, xã hội

- Nhiều ý kiến cho rằng, cần có quy định: mức đầu tư dự án bao nhiêu thì cần có tư vấn phản biện khoa học. Ông nghĩ thế nào về vấn đề này?

Theo tôi nên xét dưới góc độ: những dự án công trình có ảnh hưởng tới môi trường, môi sinh, có ảnh hưởng tới phát triển bền vững xã hội - là những yếu tố ảnh hưởng tới đời sống kinh tế xã hội nói chung.

- Là người đứng đầu cơ quan quản lý khoa học công nghệ, ý kiến đề xuất của ông để đẩy mạnh vấn đề này lên?

- Phản biện giám định xã hội hiện giao cho Liên hiệp hội chủ trì, đó là nơi quy tụ nguồn lực các nhà khoa học. Sở KH-CN là góc độ quản lý nhà nước về khoa học công nghệ, nhưng chúng tôi luôn có sự phối hợp, hỗ trợ.

Hàng năm, Sở vẫn hỗ trợ kinh phí thực hiện công tác này,  thường xuyên cử các cán bộ cùng tham gia, làm cầu nối giữa các chủ đầu tư và Liên hiệp hội v.v... Chủ yếu là phát huy tính chất cầu nối, tạo điều kiện tốt nhất có thể cho các nhà khoa học phát huy khả năng và đóng góp của mình.