Phản biện để hoàn thiện, không phải để phủ định

ThS Bùi Kim Tuyến, Trưởng ban TVPB, Liên hiệp Hội Việt Nam

Phóng viên (PV): Thưa ThS Bùi Kim Tuyến, công tác tư vấn, phản biện đã khẳng định vị thế là một chức năng quan trọng của Liên hiệp Hội Việt Nam. Xin bà chia sẻ về quá trình hình thành và khung pháp lý tạo đà cho hoạt động này? 

ThS Bùi Kim Tuyến: Chức năng tư vấn, phản biện và giám định xã hội của Liên hiệp Hội Việt Nam không phải ngẫu nhiên mà có, mà được từng bước hình thành, phát triển và khẳng định qua thực tiễn. 

Ngay từ Chỉ thị 35-CT/TƯ ngày 11/4/1988, Ban Bí thư đã giao nhiệm vụ cho Liên hiệp Hội Việt Nam “tư vấn về chính sách khoa học - kỹ thuật cho Đảng và Nhà nước”, đồng thời tạo điều kiện để đội ngũ trí thức tham gia phản biện, thẩm định xã hội. Tiếp đó, nội dung này được khẳng định trong Điều lệ tại Đại hội lần thứ II và Chỉ thị 45-CT/TƯ ngày 11/11/1998 của Ban Bí thư và nhiều văn bản của Đảng và Nhà nước.  Đặc biệt, dấu mốc quan trọng nhất là Quyết định 22/2002/QĐ-TTg ngày 30/1/2002 của Thủ tướng Chính phủ, chính thức giao cho Liên hiệp Hội Việt Nam nhiệm vụ tư vấn, phản biện và giám định xã hội. Quyết định 22 sau này được thay thế bằng Quyết định số 14/2014/QĐ-TTg quy định đối tượng TVPB&GĐXH là các chính sách, chương trình, dự án lớn, công trình quan trọng của quốc gia, kế hoạch phát triển  giáo dục - đào tạo, khoa học - công nghệ, chính sách phát triển đội ngũ trí thức. Đồng thời, Quyết định của Thủ tướng cũng tạo cơ sở pháp lý quan trọng để Liên hiệp Hội Việt Nam và các hội thành viên chủ động đề xuất nhiệm vụ, huy động trí tuệ chuyên gia thực hiện tư vấn, phản biện gắn liền với yêu cầu thực tiễn Về mặt nội dung, ba khái niệm tư vấn, phản biện, giám định có mối quan hệ rất chặt chẽ: Tư vấn là việc cung cấp kiến thức, kinh nghiệm, thông tin, phân tích, đánh giá và đề xuất kiến nghị trong quá trình xây dựng hoặc thẩm định một vấn đề. Phản biện là hoạt động nhận xét, đánh giá và khuyến nghị về tính phù hợp và khả thi của chính sách, chương trình, dự án.  Giám định là hoạt động xác định tính khoa học, thực tiễn, tính khả thi của một đề án hoặc một vấn đề cụ thể. 

PV: Theo bà, thế mạnh lớn nhất giúp Liên hiệp Hội Việt Nam thực hiện tốt nhiệm vụ tư vấn phản biện các vấn đề trọng điểm quốc gia là gì?

ThS Bùi Kim Tuyến: Liên hiệp Hội Việt Nam có nhiều lợi thế trong thực hiện nhiệm vụ tư vấn, phản biện. Đó là, luôn nhận được sự lãnh đạo, chỉ đạo, giao nhiệm vụ của Đảng và Nhà nước; có cơ sở pháp lý là Quyết định của Thủ tướng về tư vấn, phản biện và giám định xã hội và Thông tư về cơ chế tài chính để triển khai thực hiện tư vấn, phản biện. Và lợi thế nổi bật nhất của Liên hiệp Hội Việt Nam chính là khả năng tập hợp mạng lưới chuyên gia đa ngành và liên ngành. Thông qua 92 hội ngành toàn quốc, 34 Liên hiệp hội địa phương và các tổ chức khoa học - công nghệ, Liên hiệp Hội Việt Nam có thể huy động được những chuyên gia không chỉ giỏi về chuyên môn, giàu kinh nghiệm thuộc đủ các lĩnh vực: từ xây dựng, điện lực, địa chất, lâm nghiệp, hóa học, môi trường, cơ khí đến y dược, luật, lịch sử mà còn rất tâm huyết và trách nhiệm với sự phát triển của đất nước;

Giá trị của hoạt động phản biện không nằm ở một ý kiến đơn lẻ, mà ở sức mạnh kết nối và tổng hợp trí tuệ. Khi một dự án hay chính sách phức tạp được nhìn nhận đa chiều dưới góc độ chuyên môn của nhiều ngành, những ưu điểm, hạn chế, rủi ro và tác động xã hội mới được xem xét một cách toàn diện và sâu sắc nhất. 

Một ví dụ điển hình là dự án thủy điện Yaly trên sông Sê San. Khi đó, Liên hiệp Hội Việt Nam đã huy động 28 chuyên gia chia làm 5 nhóm chuyên sâu (năng lượng, xây dựng, kinh tế - tài chính, văn hóa - xã hội và tổng hợp). Chỉ trong vòng khoảng một tháng, các chuyên gia đã nghiên cứu, thảo luận và hoàn thành cả báo cáo chuyên đề lẫn báo cáo tổng hợp chất lượng. 

PV: Trong thực tế, không ít đơn vị còn e ngại công tác tư vấn phản biện. Liên hiệp Hội Việt Nam làm thế nào để vượt qua rào cản này và khẳng định tinh thần "Phản biện để hoàn thiện, không phải để phủ định"?

ThS Bùi Kim Tuyến: Đây là bài học cốt lõi mà chúng tôi rút ra được. Tư vấn phản biện hoàn toàn không đồng nghĩa với đối lập hay phủ định. Mục đích cuối cùng của phản biện là phát hiện các điểm chưa rõ hoặc còn hạn chế để cùng bổ sung, hoàn thiện, đồng thời chỉ ra những mặt mạnh để tiếp tục phát huy. 

Thực tế, ở giai đoạn đầu, cũng có những chủ đầu tư hay đơn vị chủ trì chưa thực sự tin tưởng vào tính khách quan hay năng lực của tổ chức phản biện, thậm chí lo ngại việc này can thiệp vào công việc chuyên môn của họ.

Để giải bài toán này, Liên hiệp Hội Việt Nam chọn cách làm thận trọng, khoa học, chân thành và cầu thị. Chúng tôi chú trọng xây dựng môi trường khoa học dân chủ, nơi các ý kiến khác biệt đều được tôn trọng, lắng nghe và kiểm chứng bằng luận cứ khoa học. Khi thấy các kiến nghị phản biện giúp phòng ngừa rủi ro và nâng cao chất lượng dự án, sự tin tưởng và phối hợp giữa cơ quan chủ trì với tổ chức phản biện đã ngày càng tốt lên. 

Hội thảo Góp ý kiến đối với Dự thảo Luật Nhà ở (sửa đổi) do LHHVN tổ chức (tháng 8/2026)

PV: Nói đến tính khoa học và quy trình phản biện bài bản, được biết các dự án thủy điện trên sông Đà là một "trường đoạn" phản biện rất thành công. Bà có thể chia sẻ rõ hơn về câu chuyện này?

ThS Bùi Kim Tuyến: Chuỗi hoạt động phản biện các dự án thủy điện trên sông Đà trong gần một thập kỷ là ví dụ mẫu mực về quy mô, phương pháp và sự phối hợp liên ngành.  Liên hiệp Hội Việt Nam đã tổ chức phản biện tới 5 hồ sơ dự án lớn liên quan đến sông Đà, gồm: Quy hoạch bậc thang thủy điện sông Đà; Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi thủy điện Sơn La; Báo cáo nghiên cứu khả thi Sơn La; Báo cáo nghiên cứu khả thi bổ sung Sơn La; và Dự án đầu tư công trình thủy điện Lai Châu cùng thủy điện Sơn La nhỏ. 

Gần 40 chuyên gia đầu ngành thuộc nhiều lĩnh vực đã được huy động dưới sự chủ trì của Hội đồng Khoa học Liên hiệp Hội Việt Nam. Các chuyên gia không chỉ ngồi phòng họp mà đã trực tiếp đi khảo sát thực địa, tính toán các bài toán kỹ thuật phức tạp như nguy cơ do sóng xung kích, tổ chức hội thảo chuyên ngành và viết báo cáo độc lập. 

Sau đó, chúng tôi tổ chức hội thảo đối thoại trực tiếp giữa các nhóm chuyên gia với Hội đồng Thẩm định Nhà nước và các tác giả dự án trước khi ra báo cáo tổng hợp cuối cùng. Quy trình phản biện bài bản này gồm các bước: Thu thập thông tin; Nghiên cứu độc lập; Khảo sát thực tế; Thảo luận chuyên ngành; Trao đổi liên ngành; Đối thoại với đơn vị xây dựng dự; Cuối cùng làtổng hợp kiến nghị.

Kết quả là báo cáo phản biện của Liên hiệp Hội Việt Nam đã ủng hộ việc xây dựng công trình Sơn La (2.400 MW) và Lai Châu (1.200 MW), kết hợp với Hòa Bình (1.920 MW) tạo thành hệ thống bậc thang thủy điện trên sông Đà với tổng công suất gần 6.000 MW (sau này có thêm Huội Quảng 520 MW và Bản Chát 220 MW). Điều quan trọng nhất thu được không chỉ là con số công suất, mà là khẳng định một phương pháp phản biện dựa trên tri thức, khảo sát thực địa và tranh luận khoa học chân chính. 

PV: Để hoạt động TVPB tiếp tục khẳng định được vị thế và uy tín trong giai đoạn mới, theo bà đâu là những yếu tố then chốt?

ThS Bùi Kim Tuyến: Chất lượng khoa học chính là nền tảng quyết định uy tín của tổ chức. Ý kiến phản biện có sâu sắc, khách quan và thuyết phục hay không phụ thuộc rất lớn vào chất lượng của đội ngũ chuyên gia và cách thức tổ chức. 

Để chuyên gia phát huy hết trí tuệ, chúng tôi xác định phải bảo đảm các điều kiện đầu vào: cung cấp đầy đủ thông tin, tài liệu; bảo đảm thời gian, không gian nghiên cứu và kinh phí hoạt động. Người tổ chức đóng vai trò kết nối, điều phối và đảm bảo quy trình dân chủ, tạo sự đồng thuận cao trong giới khoa học và không áp đặt kết quả. 

Trong thời gian tới, Liên hiệp Hội Việt Nam sẽ tiếp tục nâng cao chất lượng công tác tư vấn, phản biện thông qua việc: Phát huy mạnh mẽ hơn nữa mạng lưới chuyên gia đa ngành, liên ngành; Bảo đảm tuyệt đối tính khoa học, khách quan và dân chủ trong tranh luận; Tăng cường khảo sát thực tiễn và mở rộng đối thoại trực tiếp với các cơ quan phân tích, hoạch định chính sách và chủ đầu tư dự án. Từng bước chuyển đổi số đối với hoạt động tư vấn, phản biện: kết nối dữ liệu chuyên gia, dữ liệu nghiên cứu, tư liệu, tài liệu, ứng dụng công nghệ trong phân tích, tổng hợp báo cáo để nâng cao hiệu quả và tốc độ tư vấn, phản biện. Đồng thời, thường xuyên cập nhật các cơ chế, chính sách của Đảng và Nhà nước, làm tốt công tác vận động trí thức để hoạt động tư vấn, phản biện hướng tới các giá trị tốt đẹp.

Đó là con đường duy nhất để công tác tư vấn, phản biện tiếp tục khẳng định giá trị, biến nguồn lực tri thức của đội ngũ trí thức thành những đóng góp thiết thực cho sự phát triển bền vững của đất nước. 

PV: Xin cảm ơn ThS Bùi Kim Tuyến về cuộc trao đổi này!