PGS.TS Hồ Uy Liêm - quyền chủ tịch Liên hiệp các Hội KH&KT Việt Nam: "Phản biện phải gắn với vận động chính sách"

Thưa PGS, Nghị quyết TW 7 là "chìa khóa" cho hoạt động phản biện, tuy nhiên, từ phía LHH cũng cần phải rèn dũa thêm kỹ năng này?

Hoạt động tư vấn, giám định, phản biện xã hội của Liên hiệp các Hội KH&KT Việt Nam càng ngày càng được tăng cường, nhất là khi có Nghị quyết TW 7 về xây dựng đội ngũ trí thức trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước. Trong đó, Nghị quyết có nói rất rõ về việc tạo các diễn đàn cho tri thức phát biểu ý kiến, xây dựng và phản biện những chính sách phát triển của Nhà nước.

Đó là một nhiệm vụ rất đặc biệt, nhất là đối với LHH, các tổ chức Hội thành viên, nhiệm vụ đó càng quan trọng vì đó là phản biện độc lập, khách quan. LHH là nơi tập hợp trí tuệ lớn nhất cả nước, chính vì vậy, tính chính xác của các phản biện rất cao. Tuy nhiên, cũng cần nhìn nhận lại từ phía các tổ chức Hội cũng cần rèn dũa kỹ năng thực hiện hoạt động tư vấn phản biện.

Mặt khác các cơ quan lãnh đạo của Đảng và Nhà nước từ Trung ương đến địa phương cũng phải nhìn nhận được hoạt động tư vấn phản biện, giám định xã hội là hoạt động hết sức cần thiết cho sự phát triển. Trước khi ra các quyết định về chủ trương, chính sách, đạo Luật, những dự án đầu tư lớn, phức tạp, liên ngành thì nên có ý kiến trao đổi với các nhà khoa học, qua đó, người lãnh đạo có thể lựa chọn phương án tốt nhất.

Đặc biệt, Nghị quyết TW 7 cũng có một lưu ý không được trù dập những người tham gia đóng góp ý kiến. Tôi cho rằng, đó là một văn hoá trong sự phát triển. Người lãnh đạo phải biết lắng nghe, biết đối thoại. Đề xuất tư vấn phản biện, giám định xã hội lúc đầu mới chỉ dừng lại ở LHH nhưng giờ trong Nghị quyết TW 7 thì hoạt động này là của toàn thể giới trí thức.

Nói đến vấn đề phản biện, không thể phủ nhận tác dụng và hiệu ứng của nó đối với xã hội, tuy nhiên, dường như các nhà khoa học chưa thực sự chủ động tham gia phản biện. PGS có nhận định như thế nào về thực trạng này?

Điều này cũng có ở một bộ phận, tuy nhiên, xu thế chung hiện nay tính chủ động được đặt lên rất cao. Tôi có thể ví dụ: vừa qua LHH đã chủ động làm phản biện về việc xây dựng các nhà máy điện nguyên tử. Việc này có ai mời đâu. Chính LHH chủ động mời các cơ quan soạn thảo dự án trình bày, sau đó các nhà khoa học của LHH phản biện. Phần lớn những phản biện, tư vấn của LHH được chủ động thực hiện khi có vấn đề xã hội nổi cộm. Bên cạnh đó, chúng ta cũng được mời tham gia phản biện theo đề nghị như Chương trình sách giáo khoa, tài chính trong y tế...

PGS có cho rằng, chính cách làm như vậy mà tiếng nói phản biện của các nhà khoa học hiệu quả chưa cao?

Để thực hiện một hoạt động tư vấn phản biện không phải dễ dàng. Việc đầu tiên là phải có những chuyên gia đầu ngành, có uy tín. Văn phòng các Hội không thể làm được việc tư vấn mà phải là các nhà khoa học, thậm chí nhiều nhà khoa học thuộc nhiều Hội, các Viện, trường đại học... Có như vậy, phản biện mới có chất lượng cao.

Một điểm rất yếu của các Hội mà tôi đã nhắc nhiều, đó là khi chúng ta tổ chức tư vấn, thường chỉ có các nhà khoa học ngồi lại với nhau mà không có đại diện cơ quan của Đảng, Nhà nước, đại diện Bộ, ngành, người làm dự án... Không thể dựa vào những trang văn bản mà phản biện. Những người làm dự án, họ cũng là chuyên gia, vậy nên cần phải lắng nghe, có đối thoại thì mới phản biện được chính xác.

Hoạt động phản biện không chỉ dừng lại ở buổi lấy ý kiến mà phải tìm cách vận động thuyết phục những người có quyền lực có thể xử lý vấn đề. Điều này thường gọi là vận động chính sách. Cách làm này các nước vẫn làm song song: Phản biện và vận động chính sách; còn ở Việt Nam mới chỉ làm một phần là phản biện mà thôi. Thêm nữa vẫn còn tâm lý e ngại ở một số nhà khoa học, nhất là ở cấp tỉnh, vì có thể nếu nói quá sẽ bị trù dập...

Trong năm tới, LHH sẽ tập trung phản biện những vấn đề gì, thưa PGS?

LHH sẽ thực hiện như hoạt động của các tập đoàn kinh tế, giáo dục, khoa học công nghệ. LHH cũng sẽ tập trung sửa Nghị định 88 về tổ chức quản lý các tổ chức Hội, tiếp tục hoàn thiện dự Luật về Hội.

Xin cảm ơn PGS!