Những phản biện trị giá nghìn tỷ đồng
Từng tham gia phản biện giảm tổn thất cho Nhà nước 1.500 tỷ đồng,giáo sư Nguyễn Ngọc Kính, phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội Giống cây trồng Việt Nam nhớ lại: “Năm 2000, Hội nghe được thông tin Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn chuẩn bị phê duyệt “Chương trình phát triển 1 triệu ha lúa lai giai đoạn 2000 - 2010” với kinh phí đầu tư lên tới 1.500 tỷ đồng. Nhận thấy đây là khoản kinh phí quá lớn trong khi lúa lai không thể phát triển đại trà, ngay lập tức, Hội cử các nhà khoa học tìm hiểu cơ sở khoa học để bác lại những điểm đưa ra trong chương trình. Cái khó là không ai “mời” mình phản biện nên anh em cứ phải “mày mò”, tìm kiếm”.
Dù chưa đúng danh nghĩa đứng ra phản biện nhưng nhóm đã nhận được những lời gần như “thách thức” rằng, chương trình đã được chuẩn bị kỹ, đã có ý kiến chỉ đạo, chỉ chờ ký nữa là xong.
Nhận thức về trách nhiệm của mình, Hội đã cố gắng đưa ra những luận cứ khoa học xác đáng để chứng minh những “phi lý” của chương trình. “Không ai khẳng định chúng tôi đã làm đúng hay sai nhưng chương trình đã không được thông qua. Nhiều người sau đó tỏ ý khó chịu và cũng không ít “lời ra, tiếng vào” song đó là trách nhiệm chúng tôi vẫn làm thôi”, GS Nguyễn Ngọc Kính thổ lộ.
Một câu chuyện cũng gây xôn xao dư luận khi VUSTA lên tiếng về dự án Thủy điện Sơn La. Khi đó các nhà khoa học góp ý với về phương án cao trình đập 264m, nhưng vẫn bị bỏ phiếu thông qua. Không nản lòng, các nhà khoa học VUSTA gửi thư lên Bộ Chính trị, Quốc hội với thông điệp, "nếu xảy ra sự cố đập thủy điện cao trình 264m thì nền văn minh sông Hồng sẽ bị trôi ra biển trong vòng 24 giờ".
Cuối cùng, vấn đề được đưa ra Quốc hội và VUSTA được giao phản biện dự án này. Hơn 60 nhà khoa học đã lặn lội lên Sơn La làm việc trong hai năm để đến tháng 12/2002, Quốc hội có nghị quyết về dự án Thủy điện Sơn La với cao trình an toàn là 215m.
Đầu năm 2008, Chính phủ đồng ý để Tập đoàn POSCO đầu tư xây dựng khu luyện cán thép và Nhà máy Nhiệt điện than tại Vịnh Vân Phong (Nha Trang). Nhà máy luyện cán thép có công suất giai đoạn một là 8 triệu tấn/năm, giai đoạn hai là 15 triệu tấn/năm.
Nếu đi vào hoạt động, hai nhà máy này sẽ làm thay đổi lớn về mặt khí hậu, môi trường nước và sẽ hủy hoại toàn bộ ngành du lịch và nuôi trồng thủy sản ở khu vực này.
Nhận thấy vịnh Vân Phong có thể mất đi nếu 360ha mặt nước biển vũng Đầm Môn bị san lấp, VUSTA đã phải phối hợp cùng Hội Cảng đường thủy và thềm lục địa tìm kiếm, tập hợp hồ sơ. Toàn bộ luận chứng được các nhà khoa học tập hợp lại và trình lên Thủ tướng. Kết quả, Thủ tướng đã quyết định dừng dự án.
"Thất nghiệp" vì không có cơ chế phản biện
Theo giáo sư Nguyễn Ngọc Kính, hiện nay, Hội Giống cây trồng Việt Nam gần như…“thất nghiệp”, vì chức năng chính của hội là tư vấn, phản biện nhưng các đơn vị chuyên ngành thực hiện dự án không mời tư vấn. Dự án, chương trình dù lớn, dù nhỏ họ đều tự ý quyết.
“Cần phải có cơ chế giữa hội chuyên ngành và bộ chuyên môn - cơ chế phản biện những vấn đề lớn, chủ trương lớn”. Giáo sư Kính cho rằng, nếu Chính phủ có cơ chế buộc các bộ chuyên ngành phải sử dụng tốt các hội chuyên ngành bằng cơ chế làm việc, phải sử dụng tư vấn phản biện với những dự án lớn thì chắc chắn công tác này sẽ đi vào nếp”.
Tiến sĩ Phạm Bích San, Giám đốc Văn phòng Hỗ trợ tư vấn phản biện và giám định xã hội, cho rằng: Không phải bất cứ ai, đơn vị nào cũng thấy được cần phải có công tác tư vấn, phản biện và giám định xã hội một cách độc lập.
“Nhiều người quan niệm công tác này giống như một sự “soi mói”, họ không hiểu rằng phản biện chỉ mong muốn có những dự án tốt, phù hợp với nhu cầu phát triển của xã hội”, PGS San khẳng định: “Công tác này cần đảm bảo tính pháp lý cao hơn, do vậy VUSTA đang xây dựng quy trình chuẩn cho tiến hành đánh giá độc lập”.
