Nhập môn tư duy phức hợp

Nếu chỉ quan tâm đến lĩnh vực chuyên môn hẹp của mình, hoặc tự giới hạn trong “chuyện đời thường”, thì e rằng tên cuốn sách có thể khiến bạn “dễ ngán” mà thờ ơ với nó. Tuy nhiên, không phải vậy!

Ai cũng biết rằng, tư duy là thuộc tính cốt yếu của con người (không trừ một ai từ nhà bác học đến những người bình thường), vì đúng như nhà triết học René Descartes từng nói: “Tôi tư duy vậy tôi tồn tại”.

Có điều, cần tư duy bằng cách nào để nhận thức đúng đắn sự vật khách quan, từ đó mới có hành xử sáng suốt trong cuộc sống. Nếu chỉ dừng lại ở hiện tượng bề ngoài thì dễ lầm tưởng mỗi người tư duy theo một kiểu khác nhau, nhưng đi sâu vào bản chất lại hoá ra mỗi cộng đồng người ở mỗi thời đại lại có một chuẩn thức (Paradigm) tư duy đặc trưng.

Chẳng hạn, theo một dẫn giải của Thomas S. Kuhn trong tác phẩm nổi tiếng của ông: “Cấu trúc các cuộc cách mạng khoa học” (Chu Lan Đình dịch, Nxb Tri thức, 2008), thì chuẩn thức tư duy Cơ giới luận của I. Newton đã bị vượt gộp bởi tư duy Tương đối luận của A. Einstein.

Theo Thomas S. Kuhn, chuẩn thức thể hiện “toàn bộ tập hợp những niềm tin, những giá trị, những phương pháp, kỹ thuật… mà các thành viên của một cộng đồng cùng chia sẻ”.

Sử dụng khái niệm đó, Edgar Morin cho rằng, chuẩn thức tư duy chủ biệt và quy giản luận của Descartes vốn đặt nền tảng cho triết học và khoa học thời kỳ khai sáng (thế kỷ 16 - 17) vượt qua đêm trường Trung cổ, thì đến thế kỷ 20, càng về sau, chuẩn thức tư duy đơn giản hoá càng bộc lộ những bất cập, hạn chế, sai lầm của nó, khiến con người bất lực, không nhận ra tính phức hợp của thực tại, dẫn tới “mù loà trí tuệ”.

Trong thời đại ngày nay, tư duy phức hợp tất yếu phải thay thế tư duy đơn giản hoá để nhân loại đủ sáng suốt thay thế đối nghịch với thiên nhiên bằng đối thoại, thân thiện với môi trường; tri thức luận mang tính sen đầm, đặt mọi tri thức dưới quyền kiểm soát tối cao, loại bỏ mọi lý thuyết đối nghịch, “nắm độc quyền chân lý” phải được thay thế bằng tri thức luận phức hợp mang tính cởi mở và dân chủ, nó không phải là giáo chủ, cũng không phải là quan toà, mà cùng lúc là đối hợp logic, đối chứng, đối thoại với nhau, chỉnh lý lẫn nhau… để giải quyết các vấn đề mang tính phức hợp của thời đại.

Quan niệm về tính phức hợp (La Complexité), E. Morincho ta hình dung về một bức tranh thảm. Nó được dệt bởi những sợi lanh, tơ, bông, len với màu sắc đủ loại. Để biết được chất liệu của tấm thảm này rất cần có kiến thức vật lý, hoá học liên quan đến mỗi loại sợi. Tuy nhiên, tổng hợp mọi kiến thức về các loại sợi vẫn không đủ để nhận thức được chất lượng và đặc tính của tấm thảm tranh. Trong đó các sợi không phải là được bố trí tuỳ tiện mà được tổ chức theo một thiết kế thống nhất, từng bộ phận phải hướng về cái tổng thể. Giữa bức tranh thảm và người tạo tác ra nó có mối quan hệ hữu cơ: “khi sản xuất hàng hoá, con người đồng thời cũng tạo ra chính mình”. Đây là một hình ảnh rất sinh động về tính phức hợp của sự vật.

E. Morin cho biết, ông đã tiến tới chuẩn thức tư duy phức hợp từ sự phân tích quá trình biến đổi về tri thức luận dưới sự tác động của cách mạng khoa học. Khởi đầu là hai đột phá khẩu đối với tri thức luận khoa học cổ điển: Một là cơ học lượng tử, hai là thuyết tương đối của A. Einstein. Sau đó là sự phát triển của lý thuyết hệ thống, điều khiển học, lý thuyết thông tin, đặc biệt là lý thuyết về các hệ thống tự tổ chức. Tất cả đã góp phần đưa lại những biến đổi cách mạng về tri thức luận, hình thành chuẩn thức tư duy phức hợp.

Đến đây, hẳn là bạn đọc đã yên tâm về sự bổ ích và hấp dẫn của cuốn sách “nhỏ xinh” này. Sách chỉ gồm 190 trang ruột, khổ 12 x 20cm, do Nhà xuất bản Tri thức vừa ấn hành. Nội dung sách được chọn lọc, sắp xếp tương đối hệ thống, và được các dịch giả Phạm Khiêm Ích, Chu Tiến Ánh, Chu Trung Can chuyển ngữ, biên tập công phu.

Thiết nghĩ, cuốn sách cũng rất bổ ích đối với những người làm công tác hội khoa học và công nghệ. Các tổ chức hội trí thức khoa học và công nghệ trong thời kỳ đổi mới và hội nhập của đất nước ta ngày nay vốn là các hệ thống phức hợp với các mối quan hệ trên dưới, ngang dọc đa chiều; nếu được trang bị tri thức luận phức hợp, chúng ta sẽ có thêm hành trang để xây dựng chiến lược phát triển hội bền vững và nâng cao năng lực, hiệu quả hoạt động hội.