Nhà Phật học Nguyễn Sinh Sắc

Cách đây khá lâu, tôi có đi giảng một khóa về Tôn giáo cho một lớp cao học ở Đồng Tháp. Một buổi chiều thứ ba không giảng dạy, tôi được lớp bố trí đi thăm lăng cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc, thân phụ Hồ Chủ tịch. Tôi vô cùng ngạc nhiên khi được giới thiệu đọc một câu đối chữ Hán của cụ Phó bảng, khắc trên gỗ, chữ thiếp vàng và rất đẹp:

Đại đạo quảng khai thố giác khiêu đàm đế nguyệt

Thiền cơ giáo dưỡng quy mao phược thụ đầu phong.

Ý tứ của câu đối, cũng như ảnh dụ và từ ngữ dùng, chứng tỏ một trình độ Phật học uyên thâm ít có được trong hàng ngũ Nho sĩ thời Lê - Nguyễn. Ý tứ của câu đối trên như sau:

Mở rộng đạo lớn (tức đạo Phật - MC), giống như (MC thêm) lấy sừng thỏ vớt trăng dưới đáy hồ.

Giảng dạy Thiền (giống như - MC), lấy lông rùa buộc gió vào đầu cây.

Tôi xin phép bình câu đối trên như sau:

Thỏ không có sừng cho nên sừng thỏ là cái không có thật. Cũng như rùa không có lông, lông rùa cũng là cái không có thật. Sách Phật rất hay dùng hai ảnh dụ này để phê phán những người thiếu tỉnh giác, chấp vào những chuyện không có thật rồi đau khổ,phạm tội ác, tạo nghiệp ác vì những chuyện không có thật đó. Trăng dưới đáy ao chỉ là cái bóng phản ánh của mặt trăng trên bầu trời. Vớt trăng dưới đáy ao tức là một việc không đi đến đâu. Lấy lông rùa là cái không có thật, buộc gió vào đầu cây là chuyện không thể làm được.

Phải chăng qua câu đối trên, cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc muốn nói truyền bá đạo Phật (đại đạo quảng khai) là việc làm vô ích, vì giống như lấy sừng thỏ để vớt mặt trăng dưới nước, và giảng dạy thiền (thiền cơ giáo dưỡng) cũng là một việc làm vô ích khác, vì giống như lấy lông rùa buộc gió vào đầu cây? Phải chăng ý tứ của cụ Phó bảng Sắc là như vậy?

Trước hết, chúng ta hãy xét kỹ hơn những sự vật hay quá trình mà cụ Phó bảng Sắc nói tới trong câu đối.

Một là lông rùa, sừng thỏ là những sự vật hoàn toàn không có thật, mà chỉ là sản phẩm của tưởng tượng.

Hai là bóng trăng dưới nước, ở đáy ao. Mặt trăng dưới nước là bóng phản ánh của mặt trăng trên bầu trời ban đêm. Ảnh dụ này, như chúng ta đã biết, đã được Thiền sư Từ Đạo Hạnh đời Lý dùng:

Tác hữu trần sa hữu.

Vi không nhất thiết không,

Hữu không như thủy nguyệt,

Vật trước hữu không không.

Dịch ý:

Nói có thì cát bụi trần đều có,

Nói không thì tất cả đều là không,

Có không như trăng đáy nước…

Đừng chấp có, chấp không.

Trăng đáy nước là bóng phản ánh của mặt trăng trên bầu trời. Người hiểu đạo biết điều đó là bóng trăng, thậm chí có thể thưởng thức nó như một hình ảnh đẹp với những cảm xúc thẩm mỹ tích cực.

Nhưng kẻ ngu lại lầm tưởng đó là mặt trăng thực, nghĩ mọi cách để với lên bóng trăng đó, thậm chí bị mất mạng trong việc làm ngu xuẩn này.

Thực ra, có thấy bóng trăng dưới nước, mới ngước mặt lên nhìn mặt trăng trên bầu trời, đó là một dấu hiệu có ích để chúng ta tìm tới mặt trăng thật, tức là chân lý. Tất cả những sự vật và sự việc diễn ra trong thế gian này, đúng như cụ Phó bảng Sắc nói là như huyễn vì chúng vô thường, không lâu bền, do nhiều nhân duyên tạo thành, nhưng không phải vì thế mà đó chỉ là những sự vật và sự việc vô ích. Tôi cho rằng, ý tứ sâu xa của một người thâm nho và uyên thâm về Đạo Phật như cụ Phó bảng Sắc là như vậy. Cũng như đời xưa dưới đời Lý, Quốc sư Vạn Hạnh có thể nói đã đóng vai trò quyết định trong cuộc cách mạng hòa bình, phê phán nhà Tiền Lê và lập nhà Lý đứng đầu là Lý Công Uẩn, học trò của quốc sư. Mà như chúng ta biết, không có nhà Lý thì cũng sẽ không có nhà Trần, không có thời đại hoàng kim của cả lịch sử Phật giáo Việt Nam là thời đại Lý - Trần, thời kỳ phá Tống bình Chiêm, tiến đánh Trung Hoa ngay trên đất Lưỡng Quảng vốn là địa bàn tập kết của quân Tống đang âm mưu xâm lược nước ta. Và đặc biệt là thời kỳ oanh liệt vô song của các ông vua Phật tử đã ba lần chiến thắng quân Nguyên lúc bấy giờ đang bách chiến bách thắng trên khắp các chiến trường Á và Âu.

Làm một công việc có giá trị lịch sử muôn đời như vậy, thế mà trong bài thơ thị tịch, Vạn Hạnh lại viết:

Nhâm vận thịnh suy vô bố úy

Thịnh suy như lộ thảo đầu phô.

Lão Tử nói trong chương 9 cuốn Đạo Đức kinh:

Công toại thần thoái, thiên chi đạo

Nghĩa là thành công rồi thì rút lui đó là đạo trời.

Nhưng sư Vạn Hạnh còn làm hơn nữa. Ngài đã làm nên một sự nghiệp vĩ đại nhưng ngài không tự mãn chút nào, ngài không vướng mắc vào công danh, dù rằng, danh thơm của ngài lưu lại muôn thuở, và TP. HCM nơi chúng ta đang ở, có con đường mang tên ngài, và học Viện Phật giáo Việt Nam, trú xứ 716 Nguyễn Kiệm cũng mang tên ngài.

Phật tử chúng ta làm rất nhiều việc ở đời này, việc đời cũng như việc đạo, miễn là tất cả mọi việc chúng ta làm đều làm với một đạo tâm sáng chói như ban ngày, không bợn chút lợi danh vị kỷ. Bởi vì, chúng ta biết rõ qua lời dạy của đức Phật cũng như qua kinh nghiệm của bản thân, mọi việc dù to, dù nhỏ, nếu làm với động cơ danh lợi thì đều thất bại, vì không được ai ủng hộ và ngay cả những công việc thành công làm với đạo tâm cũng không khiến chúng ta kiêu căng tự mãn, vì tất cả mọi sự, mọi việc ở đời này đều do nhân duyên tạo thành, chứ đâu có phải là công của riêng ta, của cái ta đáng ghét (lời của triết gia Pháp Blaise Pascal - le moi est haisble), của cái ta không có thật.

Hãy nghe lời nói ung dung tự tại của ngài Tuệ Trung Thượng Sĩ đời Trần:

“Nhân duyên thời tiết tự nhiên thành”

Trong bài thơ: An định thời tiếtcủa ông. Ông không chỉ nói nhân duyên, mà còn nói thời tiết nữa, tức là chữ thời trong Kinh Dịch.Nhưng thời cũng là nhân duyên, cho nên thật ra nói hai chữ nhân duyên để giải thích mọi sự vật và sự việc ở đời là quá đủ rồi.

Hiện nay, làm được chút việc gì, người ta hay kể công. Công lao của sư Vạn Hạnh ngày xưa cũng như của Bác Hồ ngày nay vĩ đại vô cùng mà hai ngài có kể công bao giờ đâu. Ở chương 7 cuốn Đạo Đức kinh. Lão Tử có nói mấy câu rất hay, đáng cho những người hay kể công mình suy ngẫm và rút ra bài học ứng xử ở đời.

“Thị dĩ thánh nhân,

Hậu kỳ thân nhi kỳ thân tiên,

Ngoại kỳ thân nhi thân tôn.

Phi dĩ kỳ vô tư gia.

Cố năng thành kỳ tư”.

Dịch ý:

Vì vậy mà bậc Thánh,

Đặt thân mình ra sau, mà thân mình lại ở trước,

Xem thân mình không phải của mình, mà thân mình tồn tại được

Phải chăng vì bậc Thánh vô tư?

Do vậy mà thành tựu được lý tưởng của mình.

Tôi nhớ đến Bác Hồ, trong những năm sống gian khổ ở chiến khu Việt Bắc, cứ sắp tới ngày sinh nhật Bác thì Bác lại khăn gói ra đi, cùng với hai đồng chí bảo vệ, đi bộ hay đi ngựa đến thăm một đơn vị bộ đội, một nhà trẻ mẫu giáo, hay một Viện Quân y. Bác không muốn nghe các khách nước ngoài, hay người trong nước đến chúc tụng mình, chứ đừng nói đến gì quà biếu. Bác đã dặn trước tất cả quà biếu Bác phải được gửi đến thương binh, vườn trẻ, các đơn vị bộ đội, hay là ít nhất cũng đem phân phối cho tất cả các cán bộ cơ quan Bác. Đúng vậy, chúng tôi thường nhận được những túi quà nho nhỏ của bác, nào kẹo, thuốc lá thơm… Món quà của Bác tuy nhỏ, nhưng lại chứa đầy tấm lòng vĩ đại của Bác. Ngay sau khi về Hà Nội, sau chiến thắng Điện Biên Phủ, Bác vẫn tiếp tục cuộc sống giản dị, đạm bạc của một vị lãnh tụ lo trước tiên cho thiên hạ, vui sau thiên hạ. Bác không dự các buổi yến tiệc của chính phủ, gọi là quốc yến mà lại:

Bác không đụng đĩa thịt gà,

Mà ăn trọn đĩa cà xứ Nghệ…

(Thơ Việt Phương - Cửa mở)

Trong khi các đồng chí Trung ương hay Bộ trưởng đi trên chiếc xe Volga, thường chỉ dành riêng cho cán bộ cao cấp nhất thời bao cấp, thì tôi thường thấy Bác đi lại trong chiếc Podeda hay chiếc Moskôvit cũ kỹ. Nhân lúc Bác đi vắng, đồng chí Phạm Văn Xòan lúc bấy giờ là thiếu tướng Cục trưởng bảo vệ TƯ, (Nay là Hội trưởng hội vệ sĩ Long Hải), tổ chức gắn trong phòng làm việc của Bác một cái điều hòa nhiệt độ có phát ra mùi thơm. Khi về Bác phát hiện thấy, bèn ra lệnh gỡ ngay cái máy đó đem tặng cho một Quân y viện ở Bắc Ninh, nơi Bác vừa đi thăm về.

Bác Hồ chúng ta là như vậy đó, khiêm nhường, luôn luôn đặt mình ra đàng sau (hậu kỳ thân, như Lão Tử nói), nhưng cả thế giới lại đặt Bác ra đàng trước với tư cách là danh nhân văn hóa thế giới, (quyết định của UNESCO), là một trong những bộ óc vĩ đại nhất của thế kỷ XX (tờ báo Timecủa Mỹ cho tới nay đã ra 4 số về chuyên mục: “ The Century’s Greatest minds” - những bộ óc vĩ đại nhất của thế kỷ ), là một lãnh tụ huyền thoại (lời của Thủ tướng Nehru chào mừng Bác khi bác qua thăm Ấn Độ).

Tôi thường suy nghĩ: Trong bác Hồ có cái gen của thân phụ Bác là cụ Phó bảng Sắc, nhìn đời với mọi sự vật và sự việc đều do nhiều nhân duyên, nhiều điều kiện tạo thành cho nên là không rỗng, như huyễn, vì vậy mà người có trí tuyệt đối không có tham trước, chấp thủ, vướng mắc, không có trú. Vô trú, xả là dấu hiệu của những nhân cách vĩ đại nhất trong tất cả mọi thời đại, mọi quốc gia và dân tộc.

Kết thúc bài này, tôi xin thú thật về một cái dốt của tôi về sở học hạn hẹp của tôi, khi đến thăm lăng cụ Phó bảng Sắc, đọc câu đối đã dẫn ở đầu bài thấy viết chữ phược, là buộc, không viết như bình thường. Với thái độ dè dặt, tôi có phát biểu với các đồng chí ở tỉnh là tôi xin về thành phố tra cứu lại các từ điển từ Nguyên, Từ Hảixem chữ phược có bao nhiêu cách viết khác nhau.

Thú thật, về đến nhà, tôi tra cứu không ra. Hỏi Hòa thượng Thanh Kiểm, giỏi chữ Hán thì Hòa thượng cũng không rõ. Cụ lại khuyên tôi không nên phát biểu ý kiến lại với tỉnh làm gì. Trình độ Phó bảng là xấp xỉ Tiến sĩ, có thể cụ viết chữ Phược với một ẩn ý nào đó mà chúng ta không biết chăng.

Vì vậy, tôi xem đó là một vấn đề tồn nghi, và theo lời khuyên của Hòa thượng Vĩnh Nghiêm, tôi cũng không vội trả lời tỉnh Đồng Tháp.

Nhưng một ngày gần đây, tra cứu Kinh Dịch, ở quẻ 21 gọi là Phệ Hạp, chữ Hạp rất giống chữ cụ Phó bảng viết, chỉ thiếu có hai phẩy dưới chữ khẩu bên trái. Quẻ Phệ hạp được giải là hợp (phệ là cắn, làm cho thông. Hạp là hợp lại). Tôi nghĩ rằng, có thể cụ Phó bảng đã dùng chữ Hạp trong quẻ 21 của Kinh Dịchthay cho chữ phược bình thường chăng?

Nhưng vì lẽ gì cụ dùng chữ Hạp thay vì chữ phược? Lại một tồn nghi nữa. Đừng nói lông rùa là vật không có thật, ngay cả dùng cái giây có thật, cũng không thể buộc gió vào đầu ngọn cây! Có lẽ vì vậy mà cụ Phó bảng đã dùng từ Hạp trong Kinh Dịch để thay thế chăng?

Nguồn: Xưa & Nay, số 308, 5 - 2008, tr 9