Nguyên nhân ung thư: Vai trò của dinh dưỡng và lối sống

Chúng ta đã biết từ lâu rằng một chế độ ăn nhiều mỡ, sự béo phì và thiếu vận động có thể làm tăng nguy cơ phát sinh bệnh tim và tiểu đường type 2. Nay các nhà khoa học lại nhận thấy chính các yếu tố liên quan đến lối sống này cũng giữ một vai trò quan trọng trong sự phát sinh ung thư (UT). Đây là một tin xấu. Nhưng mặt lạc quan của thông tin này là: chúng ta có thể tác động lên các yếu tố ấy - bằng việc thay đổi lối sống. Nếu chúng ta trở nên thon thả hơn, nếu vận động thể chất đều đặn, tránh ăn nhiều mỡ và thịt đỏ (thay vào đó là thịt gia cầm, cá và các nguồn đạm thực vật) ăn nhiều rau quả, và ngưng hút thuốc lá, thì chúng ta có thể ngăn ngừa được tới 70% toàn bộ các bệnh UT.

Chứng cứ hiển nhiên nhất về tầm quan trọng của lối sống đối với bệnh UT là sự khác biệt rất lớn về tần suất các UT phổ biến nhất ở các vùng khác nhau của địa cầu. Chẳng hạn, có nhiều loại UT rất phổ biến ở Âu Mỹ - UT kết tràng, tuyến tiền liệt và vú - lại tương đối ít gặp ở nơi khác, nhiều khi ít hơn tới 10 – 20 lần. Điều đáng nói thêm là khi những người dân ở các nới khác đến định cư ở Mỹ, thì chỉ trong vòng một thế hệ là tần suất UT ở các cộng đồng dân cư này đã tiến gần đến mức chung ở đây; và ngay cả khi những người này tiếp tục ở lại đất nước của họ (hoặc trở về nơi xuất thân0 nhưng chọn theo lối sống Mỹ, thì nguy cơ UT cũng gia tăng: đó là điều đã xảy ra tại Nhật Bản, đặc biệt nơi những cư dân thành thị có xu hướng đi theo lối sống của phương Tây – ăn nhiều thịt hơn thay vì ăn cá, uống nước coca thay vì uống trà, đi xe hơi thay vì đạp xe và đi bộ (thậm chí xe máy Honda do họ sản xuất chủ yếu dùng cho xuất khẩu) - với tỷ lệ UT vú, kết tràng và tiền liệt tuyến tăng vọt.

Thực phẩm, chế độ dinh dưỡng và ung thư

Vào mùa hè năm vừa qua, tờ JAMA(tạp chí của Hội y học Mỹ) đã đăng tải một báo cáo quan trọng về tầm ảnh hưởng của chế độ dinh dưỡng, trong đó các nhà y học ghi nhận thói quen ăn uống của các bệnh nhân UT kết tràng trong 5 năm tiếp theo sau phẫu thuật cắt bỏ khối u, đã cho thấy: những người ăn theo chế độ dinh dưỡng “truyền thống” của phương Tây có nguy cơ bị tái phát bệnh gấp ba lần so với người ăn theo một chế độ “thận trọng” – giàu trái cây, rau đậu và rất ít thịt đỏ. Các chế độ ăn đã ảnh hưởng lên các bệnh nhân như thế nào? Phẫu thuật không loại bỏ được hết mọi tế bào UT kết tràng, bởi vì trước ca mổ đã có một số tế bào từ khối u di chuyển đi nơi khác. Chế độ ăn kiểu phương Tây dường như đã kích thích sự tăng trưởng các tế bào UT sót lại.

Béo phì và ung thư

Người ta cũng không thực sự hiểu được vì sao sự béo phì dung dưỡng UT. Béo phì làm tăng nồng độ trong máu của một yếu tố tăng trưởng giống insulin (gọi là IGF-1): về lý thuyết, điều này có thể có tác dụng bảo vệ các tế bào UT giai đoạn sớm nằm rải rác trong cơ thể, bởi vì IGF-1 ức chế hoạt động của các gen tự vận tế bào.

Viêm liên quan gì đến béo phì? Các tế bào mỡ phóng thích vào dòng máu các hoá chất viêm có thể kích thích sự tăng trưởng các tế bào UT. Người ta càng thừa cân thì nồng độ các tín hiệu viêm (hoá chất) càng lớn. Có thể là các cytokin tác dụng như là những chất khuyến khích UT, nhưng điều này cần được xác minh bằng các nghiên cứu bổ sung.

Vai trò của vận động thể chất

Vận động đều đặn không chỉ có tác dụng chống béo phì mà còn giúp làm giảm nồng độ trong máu của cả IGF-1 và cytokin (ngay cả khi việc tập luyện không dẫn đến một thân trọng lành mạnh). Có lẽ nồng độ thấp của các chất khuyến khích UT này là một giải thích cho tác dụng bảo vệ của luyện tập. Ở phụ nữ, sự vận động đều đặn làm hạ thấp nồng độ estrogen trong máu, và đấy là một lối tác dụng chống UT vú khác của sự luyện tập đều đặn.

Các khảo sát dịch tễ học về lối sống và UT đã cung ứng cho chúng ta cái “quyền năng” giảm nguy cơ UT. Thay đổi lối sống không phải dễ làm, nhưng đó là điều khả dĩ – và khả thi…

Nguồn: Khoa học phổ thông, số 8/2008, tr 6