Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam
Thứ sáu, 23/09/2005 14:35 (GMT+7)

Nguyễn Hiền – Trạng nguyên không đợi tuổi

Nguyễn Hiền thông minh từ nhỏ. Khi lên sáu, bảy tuổi, theo học nhà sư ở chùa, học các sách chỉ đưa mắt lướt qua một lượt là nhớ ngày. Năm 11 tuổi đã nổi tiếng là thần đồng. Bấy giờ có người học trò ở đất Kinh Bắc tên là Đặng Tính, tự thị tài mình xuất chúng, xem nhẹ người tài trong thiên hạ. Nghe tiếng ở Hà Dương có thần đồng, liền tìm đến nhà chơi để thử xem tài học ra làm sao. Khi đến ra một bài phú:

Phụng hoàng sào vu A các, Kỳ lân du vu Uyển hựu(Có nghĩa: Chim phượng hoàng làm tổ trên A các, con kỳ lân ra chơi ở vườn Uyển hựu)

Nguyễn Hiền liền đọc ngay bốn câu thơ rằng:

Qui phi lạc thủy

Long bất Mạnh hà

Ý bỉ Hữu bùng chi quốc

Ấp vu Trúc lộc chi a

(Có nghĩa: Không phải con rùa ở sông Lạc Thủy

Không phải con rồng ở sông Mạnh Hà

Ấy kia nước Hữu Hùng (hùng là con gấu)

Đóng đô ở gò Trác Lộc (lộc là con hươu)

Câu nào cũng có giống cầm thú nên rất hay. Đặng Tính mới nghe qua đã lắc đầu lè lưỡi, bảo rằng:

- Thiên tài! Tôi xin nhường bác trẻ tuổi này!

Năm ấy thi đỗ thủ khoa. Năm sau vào thi đình, vua ra bài phú: “Áp tử từ kê mẫu phi Hồ”, có nghĩa, con vịt từ giã mẹ già về Hồ. Văn Nguyễn Hiền hay nhất, vua cất lên đỗ Trạng nguyên.

Trạng vào bái mạng vua trong sân rồng, vua thấy Trạng bé loắt choắt lấy làm lạ, hỏi rằng:

- Trạng nguyên học ai ở nhà?

Trạng thưa:

- Tâu bệ hạ, tôi sanh ra là đã biết ngay, chỉ còn chỗ nào tôi không biết thi mới hỏi nhà sư vài chữ...

Nhà vua thấy Trạng ứng đối chưa biết lễ phép, ăn nói không được khiêm tốn mới cho về học lễ phép, ba năm nữa mới dùng làm quan.

Nguyễn Hiền về nhà chưa được bao lâu thì có sứ Tàu đem bài thơ ngũ ngôn sang thử nhân tài nước Nam . Thơ rằng:

Lưỡng nhật bình đầu nhật

Tứ sơn điên đảo sơn

Lưỡng vương tranh nhất quốc

Tứ khẩu tung hoành gian

Vua hỏi các quần thần nhưng không có ai hiểu cả. Phải sai hai quan văn võ sang nhà Nguyễn Hiền mời vào triều để hỏi. Hai quan sứ đến làng Hà Dương, gặp một đứa trẻ trong nhà hàng xóm mặt mũi khôi ngô. Sứ giả hỏi thì đứa trẻ ấy không thèm đáp lại. Sứ giả liền đọc một câu đối rằng:

Tự là chữ, cất giằng đầu chữ tử là con: con ai con nấy.

Đứa trẻ ứng khẩu ngay:

Vu là dưng, bỏ ngang lưng chữ đinh là đứa: đứa nào đứa này.

Sứ giả biết đứa trẻ ấy là Nguyễn Hiền, mới hỏi thăm đến tận nhà, thì thấy Trạng đang lúi húi trong bếp, bèn đọc lên một câu đối:

Ngô văn quân tử viễn bào trù, hà tu mị tảo(Có nghĩa: Tôi nghe quân tử xa chỗ bếp núc, lọ là phải nịnh vua bếp, có ý chê việc làm hèn hạ).

Trạng Hiền liền ứng khẩu:

Ngã bản hữu quan cư đỉnh nại, khả tạm điều canh(Có nghĩa: Ta cốt có chức làm Tể tướng nhưng còn tạm nấu nồi canh)

Sứ giả thấy ứng đối nhanh nhảu và ý thâm thúy, chịu là giỏi, mới trình bày ý vua muốn mời Trạng vào kinh. Trạng nói rằng:

- Thiên tử trước kia bảo ta chưa biết lễ phép nhưng chẳng những Trạng chưa biết lễ phép mà cả đến Thiên tử cũng chưa biết lễ phép.

Nói thế rồi nhất định không chịu đi. Sứ giả về tâu lại với vua, vua sai đem xe ngựa và đồ lễ đến đón, bấy giờ Trạng mới chịu.

Khi đến Kinh đô, nhà vua đem bài thơ ra hỏi, Trạng cầm bút viết ra một chữ và giải rằng:

- Câu thơ thứ nhất là chữ nhậtngược xuôi bằng đầu nhau. Câu thứ nhì bốn chữ sanngược xuôi cũng bằng chữ san cả. Câu thứ ba, hai chữ vươngtranh nhau ở trong một nước. Câu thứ tư là bốn chữ khẩungang dọc cũng thành chữ khẩu cả. Tóm lại, chỉ là một chữ điền.

Giải xong đưa cho sứ Tàu xem, sứ Tàu phải phục. Vì thế, nhà vua cử Trạng làm “Kim tử vinh lộc đại phu”, sau làm đến công bộ thượng thư, không được bao lâu thì mất.

Nhà vua thấy người đại tài như thế mà không được thọ lấy làm thương tiếc vô cùng. Bấy giờ nhà vua cho đổi tên huyện Thượng Hiền là huyện sở tại của Trạng thành tên huyện Thượng Nguyên, lại cấp cho năm mẫu ruộng tư điền và lập miếu thờ để cho dân làng xuân thu nhị kỳ cúng tế...


Nguồn: Thế giới trong ta, số 154

Xem Thêm

Tin mới

VUSTA tổng kết 15 năm triển khai Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS
Ngày 12/11/2026, tại Quảng Ninh, Ban Quản lý dự án VUSTA - Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS tổ chức tổng kết dự án giai đoạn 2024-2026, đồng thời nhìn lại toàn bộ chặng đường hoạt động giai đoạn 2011-2026. Sự kiện đánh dấu 15 năm VUSTA đóng vai trò là cầu nối chiến lược, gắn kết cộng đồng cùng hệ thống y tế công của Việt Nam trong công tác phòng, chống dịch bệnh.
Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38: Lần đầu tiên trao 02 giải Đặc biệt, ghi nhận 312 đồ án dự thi
Sáng 15/11, tại Hà Nội, Lễ trao Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38 năm 2026 được tổ chức nhằm vinh danh những đồ án xuất sắc thuộc lĩnh vực Kiến trúc - Xây dựng. Mùa giải năm nay ghi nhận số lượng tham dự cao kỷ lục với 312 đồ án đến từ 29 trường đại học trên cả nước. Đặc biệt, lần đầu tiên trong lịch sử 38 năm tổ chức, Giải thưởng trao hai giải Đặc biệt cho những đồ án có chất lượng nổi bật.
Bắc Ninh: Hội thảo Sử dụng và khai thác công cụ sở hữu trí tuệ
Ngày 12/11, Liên hiệp các Hội Thành phố đã phối hợp Cục Sở hữu trí tuệ- Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức Hội thảo “Sử dụng và khai thác công cụ sở hữu trí tuệ thúc đẩy hoạt động nghiên cứu phát triển và đổi mới sáng tạo trong các trường đại học, cao đẳng trên địa bàn Thành phố Bắc Ninh”.
Đắk Lắk: Phát huy giá trị rừng và biển trong phát triển kinh tế xã hội của tỉnh
Việc hợp nhất tỉnh Đắk Lắk và tỉnh Phú Yên đã hình thành một không gian phát triển mới, kết nối vùng cao nguyên với duyên hải, kết nối đại ngàn với Biển Đông. Đây không chỉ là sự thay đổi về địa giới hành chính mà còn mở ra cơ hội tổ chức lại không gian phát triển, khai thác và sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực tự nhiên, văn hóa và con người.
Đẩy mạnh giáo dục STEM, tạo nền tảng phát triển nhân tài khoa học và công nghệ tại An Giang
Ngày 12/11, Liên hiệp Hội Việt Nam phối hợp với Liên hiệp Hội tỉnh An Giang tổ chức Hội thảo “Đẩy mạnh giáo dục STEM để phát triển nhân tài khoa học và công nghệ tỉnh An Giang”. Hội thảo có sự tham dự của lãnh đạo Liên hiệp Hội Việt Nam, đại diện Liên hiệp Hội các tỉnh, thành phố, các cơ quan sở ngành đại phương, trường đại học, cán bộ quản lý giáo dục và đông đảo thầy cô giáo trên địa bàn tỉnh.
Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với hành trình gìn giữ di sản Kinh Bắc
Nhân dịp kỷ niệm Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11), sáng 12/12 tại Hà Nội, Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc (trực thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam) đã phối hợp với Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề “Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với Di sản văn hóa dân tộc”.