Người cao tuổi & phản ứng có hại của thuốc
Ở người cao tuổi, ADR xảy ra nhưng lại có các biểu hiện lâm sàng dễ đưa đến ngộ nhận đó là những rối loạn do bệnh gây ra. Sau đây là một số biểu hiện lâm sàng thường gặp do ADR của thuốc:
Buồn ngủ:các thuốc có tác dụng gây ức chế hệ thần kinh trung ương đều gây buồn ngủ kiểu ngủ gà ngủ gật. như thuốc an thần gây ngủ, thuốc kháng histamin trị dị ứng (nhiều thuốc trị cảm, sổ mũi có chứa thuốc kháng histamin). Thuốc chống trầm cảm, một số thuốc trị cao huyết áp, trị đái tháo đường dạng viên uống… cũng có ADR gây buồn ngủ. Nếu người cao tuổi dùng thuốc vào lúc cần có sự tập trung trí óc, phản ứng nhanh nhạy thì rất nguy hiểm do tai nạn xảy ra bởi ngủ gật.
Rối loạn giấc ngủ:Thuốc dãn phế quản trị hen suyễn gây khó ngủ, một số thuốc lợi tiểu gây mất ngủ do phải tiểu tiện đêm. Đặc biệt, thuốc trị tăng huyết áp có thể gây ác mộng, thuốc glucocorticoid dùng lâu ngày có thể gây chứng ngừng thở khi ngủ, thậm chí thuốc trị an thần nhóm benzodiazepin như diazepam dùng trị mất ngủ gây ADR ngủ chập chờn, không sâu.
Rối loạn nhận thức:Lú lẫn, mất trí nhớ. Một số thuốc chống trầm cảm, chống co giật, chống co thắt, trị cao huyết áp (như clonidin, methydopa), thuốc trị bệnh Parkinson là levodopa, thuốc trị suy tim digitalin, thậm chí một số thuốc kháng sinh cũng có ADR gây lú lẫn, mất trí nhớ. Ở người cao tuổi, đây là rối loạn rất dễ nhầm lẫn với những hiện tượng lão suy gây sa sút trí tuệ.
Táo bón:Có khả năng nhiều thuốc gây táo bón cho mọi lứa tuổi, riêng người cao tuổi, do dùng nhiều thuốc nên tỷ lệ bị tác dụng phụ này rất cao. Đó là thuốc chống co thắt, thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm, một số thuốc trị loét dạ dày – tá tràng.
Rối loạn tiểu tiện:Các thuốc chống trầm cảm, thuốc chống co thắt, thuốc kháng histamin trị dị ứng, thuốc an thần kinh, thuốc trị bệnh Parkinson có thể gây khó tiểu hoặc gây chứng tiểu tiện không kiểm soát (tức không nín tiểu theo ý muốn được).
Rối loạn đường tiêu hóa:Ở người cao tuổi, do chất nhầy bảo vệ niêm mạc dạ dày ít đi, giảm sự tưới máu ở dạ dày - ruột nên dễ bị ADR của thuốc trị viêm thấp khớp (gọi là thuốc chống viêm steroid) từ nhẹ là khó tiêu đầy bụng đến nặng là loét, xuất huyết đường tiêu hóa.
Té ngã:Thuốc trị tăng huyết áp dễ làm người cao tuổi hạ huyết áp tư thế đứng hoặc thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm làm rối loạn sự giữ thăng bằng làm cho người cao tuổi dễ bị té ngã. Người cao tuổi (cả nam lẫn nữ) thường bị loãng xương nên khi bị té ngã do thuốc dễ bị gãy xương đưa đến nằm bất động lâu dài làm giảm rất nhiều chất lượng cuộc sống ở người cao tuổi.
Rối loạn hoạt động tình dục:Không chỉ do quá trình tích tuổi mà có nhiều loại thuốc trong thời gian sử dụng có ảnh hưởng, làm giảm ham muốn, đặc biệt gây bất lợi ở người cao tuổi là nam giới.
Có bệnh thì phải dùng thuốc vì đó là cần thiết, bệnh sẽ được điều trị. Tuy nhiên, người cao tuổi cần thận trọng tối đa trong sử dụng thuốc vì luôn có nguy cơ bị ADR của thuốc ảnh hưởng đến sức khỏe. ADR không phải lúc nào cũng xảy ra, cũng không phải xảy ra cho tất cả mọi người mà tùy theo cơ địa mỗi người, ADR có thể xảy ra hoặc không, và mức độ cũng khác nhau ở từng người. Vấn đề là cần biết trước ADR có thể có của mỗi loại thuốc để thận trọng trong sử dụng.
Để phát huy cao nhất tác dụng điều trị của thuốc và hạn chế thấp nhất ADR do thuốc gây ra, người cao tuổi cần lưu ý.
- Không nên tự ý sử dụng thuốc, tốt nhất hãy dùng thuốc theo sự chỉ định của bác sĩ, theo sự hướng dẫn của bác sĩ.
- Dùng thuốc theo đơn bác sĩ. Không tự ý thêm thuốc khi chưa hỏi ý kiến của bác sĩ điều trị.
- Khi đang dùng thuốc, nếu thấy có những rối loạn, những phản ứng bất thường, không nên tự ý bỏ thuốc, ngừng thuốc hoặc thay thế thuốc khác mà nên trở lại khám bác sĩ đã chỉ định thuốc, kể rõ sự việc để bác sĩ cho hướng xử trí.
- Đối với một số ADR thuộc loại gây khó chịu, có thể áp dụng các biện pháp điều chỉnh sinh hoạt, ăn uống để khắc phục như: không làm việc đòi hỏi sự tập trung tỉnh táo (nếu dùng thuốc gây buồn ngủ), ăn nhiều rau cải, trái cây, uống nhiều nước nếu thuốc gây táo bón… Người cao tuổi có thể tham khảo ý kiến với bác sĩ, dược sĩ về các biện pháp khắc phục này.
